Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-07-14T00:09:30.705551+00:00

Изге Яҙма: Ғәмәлдәр

Изге Яҙма: Ғәмәлдәр

1. Ҡәҙерле уҡыусылар!

1. Ғәмәлдәр

1. Ҡушымталар

УЧРЕЖДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

ИЗГЕ ЯҘМА

ТӘҮРАТ · ЗӘБҮР · ИНЖИЛ

УДК 22.05

ББК 86.37

И 35

Изге Яҙма

Тәүрат. Зәбүр. Инжил

И 35 Изге Яҙма: Тәүрат. Зәбүр. Инжил. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2023. – 1566 с.

ISBN 978-5-93943-316-7

Географик карталар:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2023

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2023

© Оформление. Институт перевода Библии, 2023

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Һеҙҙең иғтибарығыҙға Изге Яҙманың (Библияның) башҡорт телендә нәшер ителгән тулы йыйынтығын тәҡдим итәбеҙ. 66 үҙ аллы китаптан торған был Изге Яҙма грек телендә Biblia (китаптар) тип атала. Изге Яҙма ике ҙур бүлеккә: Тәүрат, Зәбүр, пәйғәмбәр ҙәрҙең яҙмаларын, шиғри һәм ғибрәтле һүҙҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһедкә һәм дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабынан, Ғайсаның шәкерттәренең хаттарынан торған Яңы Ғәһедкә (ул уҡыусыларға Инжил исеме менән дә билдәле) бүленә.

Иҫке Ғәһедте тәшкил иткән 39 китап, күп кенә ғалимдар фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем XV быуатта яҙыла башлап, яҡынса бер мең йыл дауам иткән. Был китаптар боронғо йәһүд һәм өлөшләтә арами телендә яҙылған. Йыйынтыҡҡа еврей халҡының тарихы, дини ҡанундары һәм Исраил йәмғиәтенең тәртиптәре, Алланы данлаған йыр-шиғырҙар, доғалар, фәлсәфәүи уйланыуҙар, пәйғәмбәрлек ҡылыуҙар һәм башҡа күп нәмәләр ингән.

Тәүге биш китапты Тәүрат тип атайҙар. Ул «Муса пәйғәмбәрҙең биш китабы» исеме менән дә билдәле, сөнк и Муса боронғо еврейҙар тормошонда Алла һәм Уның халҡы араһында аралашсы булараҡ мөһим роль уйнай. Артабан Раббы исраилдарға биргән ерҙә уларҙың тормошо, батшаларының уңыштары һәм еңелеүҙәре тураһында бәйән ителә. Унан Алланы данларға һәм зирәк аҡылға эйә булырға өйрәткән Зәбүр һәм башҡа шиғри китаптар урын алған. Иҫке Ғәһед Алла һүҙен халыҡҡа еткергән һәм Уға тоғролоҡ һаҡларға саҡырған пәйғәмбәрҙәр китаптары менән тамамлана.

27 китаптан торған Яңы Ғәһед йыйынтығы хәҙерге йыл иҫәбе менән, йәғни Ғайса Мәсих тыуған йылдан һанағанда, беҙҙең эраның І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә ижад ителгән. Яңы Ғәһедтең үҙәген Ғайса Мәсихтең – бар кешелекте Ҡотҡарыусының тыуыуы, тормошо, өйрәтеүҙәре, үлеүе һәм терелеүе тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабы тәшкил итә. «Илселәрҙең ғәмәлдәре» китабында Ғайса күккә ашҡандан һуң тәүге йылдарҙа мәсихселәрҙең йәшәү шарттары, шәкерттәренең нисек Рим империяһы буйлап Ғайса Мәсих тураһ ындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тарата башлауҙары һүрәтләнә. Артабан Ғайса Мәсихтең шәкерттәренең имандаштар берҙәмлектәренә һәм айырым кешеләргә төбәп яҙған хаттары урын алған. Уларҙа Ғайса Мәсихкә булған иман һәм Алла тураһында өйрәтелә, кәңәштәр һәм нәсихәттәр бирелә.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы бөгөнгө көндә 700 телдә донъя күргән, ә ҡайһы бер айырым китап тары 3000-дән ашыу телгә тәржемә ителгән. Башҡорт теленә тәржемә эше Изге Яҙманы тәржемә итеү институты тәҡдиме менән 1990 йылдың баштарында уҡ башланды. Уны әҙерләү дәүерендә «Лука бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (1996), «Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2000), «Илселәрҙең ғәмәлдәре» (2002), «Марк бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2003) китаптары айырым баҫма рәүешендә донъя күрҙе. Ә 2014 йылда Инжил (йәғни Яңы Ғәһед) китабы тулы килеш баҫылып сыҡты.

Иҫке Ғәһедте башҡорт теленә тәржемә итеү эше иһә Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе етәкселегендә 2002 йылда башланды. 2010 йылда «Башланмыш» китабы айырым баҫма булып донъя күрҙе.

Иҫке һәм Яңы Ғәһед китаптарын хәҙерге башҡорт телендә бер йыйынтыҡ аҫтында сығарыу буйынса эш 2016 йылда башланды. Әйтергә кәрәк, был уртаҡ проект Изге Яҙманы тәржемә итеү институты һәм Рәсәй Библия йәмғиәте өсөн ҙур тәжрибә булды, сөнки Иҫке һәм Яңы Ғәһед араһында тарихи, мәҙәни айырманы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур дәүер ята. Шулай уҡ ике китап ике телдә яҙылыуын да онотмаҫҡа кәрәк. Шуға ла уларҙы берләштереү өҫтөндә бик ентекле эшләргә тура килде.

Тәржемәсе һәм мөхәррирҙәр, шулай уҡ башҡорт, боронғо йәһүд, грек теле һәм дин ғилеме белгестәре эш барышында текс тарҙың төп нөсхәгә мәғәнәүи яҡтан тура килеүен һәм шул уҡ ваҡ ытта аңлайышлы булыуын маҡсат итеп ҡуйҙы. Төп нөсхәһе тураһында һүҙ йөрөткәндә, донъяла киң билдәле ике баҫма – Иҫке Ғәһед өсөн Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм Яңы Ғәһед өсөн Nestle-Aland Novum Testamentum Graece күҙ уңында тотолдо. Текстарҙа башҡа боронғо сығанаҡтарға тура килгән урындар ҙа осрай, ундай айырыуса әһәмиәтле һаналған осраҡтарҙа был турала иҫкәрмәләр бар.

Тәржемә иткәндә яңғыҙлыҡ исемдәргә ҙур әһәмиәт бирелде. Башҡорт телендә ғәрәп-фарсы, рус, көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙур урын биләй. Әлеге баҫмала осраған кеше исемдәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәлә (Иҫке Ғәһедтә – боронғо йәһүд телендә, Яңы Ғәһедтә – боронғо грек телендә) яңғырағанса – тартынҡы өндәр үҙгәрешһеҙ ҡалып, һуҙынҡы өндәр башҡортсаға яҡынайтып алынды.

Ислам динен ҡабул иткән башҡорттарға ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең йоғонтоһо ҙур була. Башҡорт теленә ғәрәп теле аша килеп ингән Ибраһим (бор. йәһ.: אַבְרָהָם, әйтелеше: Авраһам), Муса (бор. йәһ.: מֹשֶׁה, әйтелеше: Моше), Ғайса (бор. гр.: Ἰησοῦς, әйтелеше: Йесус), Яҡуп (бор. йәһ.: יַעֲקֹב, әйтелеше: Йаъаҡов), Юныс (бор. йәһ.: יוֺנָה, әйтелеше: Йона), Яхъя (бор. гр.: Ἰωάννης, әйтелеше: Йоаннес), Исмәғил (бор. йәһ.: יִשְׁמָעֵאל, әйтелеше: Йишмаъел), Йософ (бор. йәһ.: יוֺסֵף, әйтелеше: Йосеф) кеүек Изге Яҙмала осраған, боронғо йәһүд һәм боронғо грек телдәре аша килгән исемдәр барлығы эште күпкә еңеләйтте. Был исемдәрҙең барыһы ла башҡорт халҡына таныш.

Тәржемә иткәндә башҡорт телендәге өндәр үҙенсәлеге исем дәрҙе төп нөсхәһенә яҡынлаштырырға булышлыҡ итте. Башҡорт телендә, күп кенә башҡа төрки телдәрҙән айырмалы булараҡ, «һ», «ҙ», «ҫ» өндәре бар. Тап ошо өндәр ярҙамында исемдәр тулыраҡ бирелде. Мәҫәлән, русса «Ионатан» тип бирелгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып – «Йонаҫан» (бор. йәһ.: יוֺנָתָן, әйтелеше: Йонаҫан), боронғо грек теленән рус теленә «Тавифа» тип ингән исем башҡорт телендә «Табиҫа» (бор. гр.: Ταβιθά, әйтелеше: Табиҫа) тип бирелде. Йәнә йәһүд исемдәренең аҙағында ишетелгән «һ» өнө тәржемәлә лә ҡулланылды. Мәҫәлән, руссаға «Неемия» тип тәржемә ителгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып «Нөхәмияһ» (бор. йәһ.: נְחֶמְיָה, әйтелеше: Нехемйаһ) тип бирелде һ.б.

Ҡөҙрәтле Алланы йә Ғайса Мәсихте аңлатҡан алмаштар ҙур хәрефтән яҙылды.

Һәр айырым китап алдынан уның төп темаһын һүрәтләгән, авторын, яҙылыу ваҡытын күрһәткән инеш өлөш урын алды. Китап аҙағында һүҙлек, географик карталар, аҡса, үлсәү берәмектәре тураһында мәғлүмәт, йәһүд һәм грек телдәрендәге ҡулъяҙмаларҙан өлгөләр бар.

Башҡорт телендәге был баҫмаға рецензияны Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Почет Билдәһе орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары бирҙе. Рәсәй фәндәр академияһы Тел ғилеме институты ла ыңғай баһаланы һәм рәсми рәүештә раҫланы. Башҡортостан митрополияһы тарафынан да китап юғары баһа алды.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы – мәҙәни-тарихи мираҫ ҡына түгел, ул Аллаһы Тәғәлә барлыҡҡа килтергән һәммә нәмәнең – бөтә донъяның, кешелектең серҙәрен асып бирә, Алланың тәбиғәтен, Уның Үҙе бар ҡылған әҙәм балаларына булған мөнәсәбәтен күрһәтә. Шуға күрә һәр кешенең, әлеге китапты уҡып, Алланы танып белеү, Уның әҙәм балаларына булған ихтыя рына төшөнөү мөмкинлеге бар.

Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе һәм Изге Яҙманы тәржемә итеү институты был китаптың башҡорт телендә донъя күреүенә күп көс һалған барыһына ла ҙур рәхмәт белдерә.

Китаптарҙың тулы һәм ҡыҫҡартылған исемдәре

ИҪКЕ ҒӘҺЕД

Башланмыш | Башланмыш | Баш
Сығыу | Сығыу | Сығ
Левиҙәр | Левиҙәр | Лев
Иҫәп алыу | Иҫәп | Иҫп
Ҡабатлап әйтелгән ҡанун | Ҡанун | Ҡнн
Нун улы Йушағ китабы | Йушағ | Йуш
Хакимдар | Хакимдар | Хак
Рут китабы | Рут | Рут
Батшалар. Беренсе китап | І Батшалар | 1 Бат
Батшалар. Икенсе китап | ІІ Батшалар | 2 Бат
Батшалар. Өсөнсө китап | ІІІ Батшалар | 3 Бат
Батшалар. Дүртенсе китап | ІV Батшалар | 4 Бат
Йылъяҙмалар. Беренсе китап | І Йылъяҙма | 1 Йыл
Йылъяҙмалар. Икенсе китап | ІІ Йылъяҙма | 2 Йыл
Ғөзәйер китабы | Ғөзәйер | Ғөз
Нөхәмияһ китабы | Нөхәмияһ | Нөх
Эстер китабы | Эстер | Эст
Әйүп китабы | Әйүп | Әйп
Зәбүр | Зәбүр | Зәб
Сөләймәндең хикмәттәре | Хикмәттәр | Хик
Вәғәзсе | Вәғәзсе | Вәғ
Йырҙар йыры | Йырҙар йыры | Йыр
Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы | Ишағыяһ | Ишғ
Йермеяһ пәйғәмбәр китабы | Йермеяһ | Йер
Һыҡтау | Һыҡтау | Һҡт
Зөлкифел пәйғәмбәр китабы | Зөлкифел | Зөл
Даниил пәйғәмбәр китабы | Даниил | Днл
Һошеяғ пәйғәмбәр китабы | Һошеяғ | Һош
Йоил пәйғәмбәр китабы | Йоил | Йои
Ғамос пәйғәмбәр китабы | Ғамос | Ғам
Ғовадъяһ пәйғәмбәр китабы | Ғовадъяһ | Ғов
Юныс пәйғәмбәр китабы | Юныс | Юнс
Миха пәйғәмбәр китабы | Миха | Мих
Нахум пәйғәмбәр китабы | Нахум | Нхм
Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр китабы | Хаваҡҡуҡ | Хав
Сефанъяһ пәйғәмбәр китабы | Сефанъяһ | Сеф
Хаггай пәйғәмбәр китабы | Хаггай | Хаг
Зәкәрьяһ пәйғәмбәр китабы | Зәкәрьяһ | Зәк
Малахи пәйғәмбәр китабы | Малахи | Млх

ЯҢЫ ҒӘҺЕД

Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маҫҫайос | Маҫ
Маркус бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маркус | Мрк
Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Лукас | Лк
Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Яхъя | Ях
Илселәрҙең ғәмәлдәре | Ғәмәлдәр | Ғмл
Яҡуптың хаты | Яҡуп | Яҡ
Петрустың беренсе хаты | І Петрус | 1 Птр
Петрустың икенсе хаты | ІІ Петрус | 2 Птр
Яхъяның беренсе хаты | І Яхъя | 1 Ях
Яхъяның икенсе хаты | ІІ Яхъя | 2 Ях
Яхъяның өсөнсө хаты | ІІІ Яхъя | 3 Ях
Йәһүҙәнең хаты | Йәһүҙә | Йһҙ
Паулустан римдарға хат | Римдарға | Рим
Паулустан коринҫостарға беренсе хат | І Коринҫостарға | 1 Кор
Паулустан коринҫостарға икенсе хат | ІІ Коринҫостарға | 2 Кор
Паулустан галаттарға хат | Галаттарға | Глт
Паулустан эфестарға хат | Эфестарға | Эфс
Паулустан филиппойҙарға хат | Филиппойҙарға | Флп
Паулустан колоссайҙарға хат | Колоссайҙарға | Кол
Паулустан тессалоникеларға беренсе хат | І Тессалоникеларға | 1 Тес
Паулустан тессалоникеларға икенсе хат | ІІ Тессалоникеларға | 2 Тес
Паулустан Тимоҫеусҡа беренсе хат | І Тимоҫеусҡа | 1 Тим
Паулустан Тимоҫеусҡа икенсе хат | ІІ Тимоҫеусҡа | 2 Тим
Паулустан Титусҡа хат | Титусҡа | Тит
Паулустан Филемонға хат | Филемонға | Флм
Ғивриҙәргә хат | Ғивриҙәргә | Ғвр
Яхъяға килгән асылыш | Асылыш | Асл

Ғәмәлдәр

Ғәмәлдәр

1. Инеш һүҙ

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

Инеш һүҙ

Илселәрҙең ғәмәлдәре

Традиция мәғлүм итеүенсә, был китапты илсе Паулустың юлдашы табип Лукас үҙенең Һөйөнөслө Хәбәренең дауамы рәүешендә яҙған. Китап Рим империяһында имандаштар берҙәмлегенең барлыҡҡа килеүе һәм таралыуы тураһында һөйләй.

Китаптың беренсе өлөшө (1–7-се бүлектәр) Петрустың, шулай уҡ Ғайсаның башҡа илселәренең иманға өндәүе арҡаһында Йәрүсәлимдә, Йәһүҙиәлә һәм Самарияла имандаштар берҙәмлегенең барлыҡҡа килеүе (беҙҙең эраның 30-сы йылдары) тураһында хикәйәләй. Икенсе өлөшө (8–28-се бүлектәр) Һөйөнөслө Хәбәрҙең Фәләстиндән ситтә лә таралыуы һәм Римға тиклем барып етеүе, Мәсих иманының төрлө халыҡтарҙа ҡабул ителә башлауы хаҡында һөйләй. Йәрүсәлимдә Илленсе көн байрамында Ғайсаға инаныусыларға иңгән Изге Рух артабан һүрәтләнгән бөтә ваҡиғаларҙа имандаштар берҙәмлеген алып барыуын һәм нығытыуын дауам итә.

Был ваҡытта (беҙҙең эраның 40–60-сы йылдары) башҡа халыҡтар араһында Мәсих иманын, йәш сағында был имандың дошманы булһа ла, нәҡ Паулус тарата. Ул Яҡын Көнсығыш буйлап сәйәхәт итә һәм Ғайса Мәсих тураһында һөйләп йөрөй. Европаға йүнәлгәнендә уға артабан тоғро ярҙамсыһына әүерелгән Лукас та ҡушыла.

Китап Паулустың император хөкөмө алдына баҫыр өсөн Римға килеүе менән тамамлана. Боронғо Мәсих иманындағы тарихсыларҙың һүҙенә ярашлы, Паулус хөкөм ителгәндән һуң иреккә сығарыла һәм, Римдан көнбайышҡа ҡарай юлланып, Һөйөнөслө Хәбәрҙе таратыуын дауам итә. Ләкин бер нисә йылдан Рим власы уны ҡабат төрмәгә яба һәм был юлы Мәсих иманын тотҡаны өсөн язаға тарттыра.

1

Ғайса Мәсихтең күккә ашыуы

11-2Мин һиңә, Теофилос, беренсе китабымда[*] Ғайсаның хеҙмәт итә башлаған көндәренән алып күккә ашҡан көнөнә тиклем ҡылған барса ғәмәлдәре һәм өйрәткәндәре тураһында яҙғайным инде. Күккә ашҡансы, Ул Үҙе һайлап алған илселәргә Изге Рух аша бойороҡтар бирҙе+. 3Ғазап сигеүҙәренән һәм үлгәненән һуң, күп һанлы дәлилдәр ярҙамында Үҙенең тере икәнлеген иҫбат итте. Ул илселәренә ҡырҡ көн буйына күренде һәм Алла Батшалығы тураһында һөйләне+. 4Шулай бер ваҡыт, ашап ултырғандарында, Ғайса илселәренә бойорҙо:

– Йәрүсәлимдән китмәгеҙ, Ата вәғәҙә иткәнде көтөгөҙ. Мин һеҙгә ул хаҡта һөйләгәйнем+. 5Яхъя кешеләрҙе һыуға сумдырғайны, һеҙ бер нисә көндән Изге Рухҡа сумдырылырһығыҙ+.

6+Бергә йыйылғас, илселәр Ғайсанан:

– Раббыбыҙ! Исраил батшалығын тергеҙә торған ваҡытың еттеме? – тип һоранылар+.

7Ул иһә:

– Ата Үҙ хакимлығы менән билдәләгән ваҡыттарҙы һәм миҙгелдәрҙе белеү һеҙҙең эшегеҙ түгел, – тине уларға. –+
8Әммә һеҙ үҙегеҙгә Изге Рух ингәндән һуң ҡөҙрәт алырһығыҙ һәм Йәрүсәлимдә, бөтә Йәһүҙиәлә, Самарияла, хатта донъяның сигенә үк барып етеп, һәр ерҙә Минең хаҡта шаһитлыҡ ҡылырһығыҙ+.

9Ошо һүҙҙәрҙе әйткәс, Ғайса илселәрҙең күҙ алдында күккә олғашты, болот Уны уларҙың ҡарашынан йәшерҙе+. 10Ғайсаның күтәрелеүен күҙәтеп, күккә текләп ҡарап торғанда, ҡапыл илселәр янында аҡ кейемле ике ир заты пәйҙә булды+. 11Улар:

– Галилея ир-уҙамандары! Ниңә һеҙ һауаға текләп тораһығыҙ? Арағыҙҙан күктәргә алынған Ғайса, нисек күккә олғашҡан булһа, шул рәүешле үк яңынан киләсәк, – тине+.

12Шунан аҙаҡ илселәр Йәрүсәлимдән бер саҡрым самаһы юлда[*] ятҡан Зәйтүн тауы тип аталған тауҙан Йәрүсәлимгә ҡайтты+. 13Ҡайтып еткәс, өҫкө ҡаттағы бүлмәгә күтәрелделәр. Петрус, Яхъя, Яҡуп, Әндриас, Филиппус, Томас, Барҫоломай, Маҫҫайос, Алфай улы Яҡуп, Көрәшсе Шимғон[*] һәм Яҡуп улы Йәһүҙә бында туҡталды+. 14Улар һәр ваҡыт берҙәм булып доға ҡылды. Бер нисә ҡатын менән Ғайсаның әсәһе Мәрйәм дә, ҡустылары ла улар менән булды+.

Йәһүҙә урынына Маҫҫиасты һайлау

15Шулай бер көн, Петрус иманлылар алдына тороп баҫты. Йыйылышта йөҙ егермегә яҡын кеше бар ине.

16+– Имандаштар, – тип һүҙ башланы ул. – Ғайсаны ҡулға алырға килгән кешеләрҙе эйәртеп килгән Йәһүҙә хаҡындағы һүҙҙәрҙе Изге Рух беҙгә Дауыт аша алдан әйткән. Яҙмалағы был һүҙҙәр тормошҡа ашырға тейеш ине+. 17Йәһүҙә беҙҙең беребеҙ ине, хеҙмәттәребеҙҙә ҡатнашырға һайланды+. 18Ул хәрәм аҡсаға ер һатып алды, әммә, шул ерҙә йығылып, эсе ярылды һәм бөтә эске ағзалары тышҡа ағып сыҡты. 19Был турала Йәрүсәлим халҡы белеп ҡалды һәм баҫыуҙы үҙ телдәрендә «Акелдама», йәғни «Ҡанлы ер», тип атаны+.

20++Зәбүр китабында:

«Торлағы бушап ҡалһын,
эсендә бер кем дә йәшәмәһен»,

һәм:

«Уның вазифаһын башҡа берәү биләһен», –

тип яҙылған бит+. 21-22Шул сәбәпле, Раббы Ғайса арабыҙҙа саҡта – Яхъя Уны һыуға сумдырған көндән алып яныбыҙҙан күккә алынған көнөнәсә – гел генә үҙебеҙ менән бергә йөрөгән шәкерттәрҙең береһе Уның үленән терелгәнлеге тураһында беҙҙең менән бер рәттән шаһитлыҡ ҡылырға тейеш, – тине Петрус+.

23Ике кешене: Барсаббас тип аталған Йософто (уны Юстос тип тә атайҙар) һәм Маҫҫиасты тәҡдим иттеләр+.

24-25– Раббыбыҙ! Һиңә һәр береһенең күңелендә ни ятҡаны мәғлүм. Йәһүҙә үҙенә насип урынға китте инде. Ул ҡалдырған вазифаны һәм илселекте ҡабул итергә Һин был икәүҙең ҡайһыһын һайланың, шуны күрһәт, – тип доға ҡылдылар+.

26Шунан һуң улар йәрәбә һалды. Йәрәбә Маҫҫиасҡа төштө, һәм ул бүтән ун бер илсе иҫәбенә индерелде+.

2

Изге Рухтың инеүе

2^1+Илленсе көн байрамы[*] еткәндә иманлыларҙың барыһы ла бергә ине+. 2Күктән ҡапыл көслө ел иҫкәндәге кеүек тауыш ишетелде һәм улар ултырған йорт эсе шул тауышҡа күмелде. 3Иманлылар ялҡын телдәренә оҡшаш нәмәләр күрҙе, һәм ул телдәр һәр береһенең өҫтөнә төштө+. 4Барыһы ла Изге Рух менән һуғарылып, башҡа телдәрҙә һөйләшә башланы: был һәләтте уларға Алла Рухы бирҙе+.

5Йәрүсәлимдә ер йөҙөндәге төрлө илдәрҙән килгән диндар йәһүдтәр йәшәй ине. 6Шау-шыуға халыҡ йыйылды, һәр кем был иманлыларҙың уның үҙенең телендә һөйләүен ишетеп, иҫе китте.

7– Быларҙың барыһы ла Галилеянан түгелме һуң? – тине улар тамам аптырап. – 8Һәр кемебеҙ уларҙың һөйләгәнен үҙ туған телендә ишетә, быны нисек аңларға? 9Арабыҙҙа Пәрҫиә, Мадай, Ғелам кешеләре, Месопотамияла, Йәһүҙиәлә, Каппадукияла, Понтоста, Асия өлкәһендә,
10Фругияла, Памфулияла, Мысырҙа һәм Ливияның Куренеға яҡын өлөштәрендә һәм Римда йәшәүселәр, 11крит һәм ғәрәптәр, йәһүдтәр һәм йәһүд диненә күскәндәр ҙә бар. Беҙ уларҙың Алланың ҡөҙрәтле эштәре тураһында үҙебеҙҙең телдәрҙә һөйләгәндәрен ишетәбеҙ!+

12Бөтәһе лә хайран ҡалды һәм, аптырашып, бер-береһенә:

– Был нимәне аңлата икән? – тиеште.

13Ә ҡайһы берҙәре:

– Улар шарап эсеп иҫергән, – тип көлдө+.

Петрустың Илленсе көн байрамында һөйләгән вәғәзе

14Петрус иһә ун бер илсе менән бергә тороп баҫты ла көслө тауыш менән һөйләй башланы.

– Йәһүд халҡы һәм Йәрүсәлимдә йәшәгән барлыҡ кешеләр! Аңлайышлы булһын өсөн, барыһын да һеҙгә аңлатам, һүҙемде иғтибар менән тыңлағыҙ, – тине ул халыҡҡа. – 15Улар, һеҙ уйлағанса, иҫерек түгел, сәғәт иртәнге туғыҙынсы ғына бит әле. 16Был хәлдәр хаҡында Алла Йоил пәйғәмбәр аша алдан әйткән:+

17++«Ахырызаман килгәндә, – ти Алла, –
барлыҡ кешеләр өҫтөнә

Үҙ Рухымды яуҙырырмын.

Улдарығыҙ, ҡыҙҙарығыҙ пәйғәмбәрлек ҡылыр.

Йәштәрегеҙгә илаһи күренмештәр иңер,
ҡарттарығыҙ әүлиә төштәр күрер+.

18Ул көндәрҙә Үҙ Рухымды
хатта ир һәм ҡатын ҡолдарға ла яуҙырырмын.

Улар ҙа пәйғәмбәрлек ҡылырҙар.

19Юғарыла – күктә – мөғжизәләр,
ә түбәндә – ерҙә – хикмәттәр күрһәтермен:

Ҡан, ут һәм төтөн бағаналары күренер,+

20Раббының бөйөк һәм шөһрәтле көнө килерҙән алда
ҡояш – ҡараңғылыҡҡа, ай ҡанға әйләнер+.

21Раббыны исеме менән саҡырғандар
барыһы ла ҡотолор»+.

22– Исраилдар! – тип дауам итте һүҙен Петрус. – Тыңлағыҙ: белеүегеҙсә, Алла һеҙҙең күҙ алдығыҙҙа Ғайса арҡылы ҡөҙрәтле эштәр, мөғжизәләр, хикмәттәр ҡылды һәм шул эштәре менән назаралы Ғайсаның һеҙҙең өсөн билдәләнгән Зат икәнен иҫбат итте+. 23Был Кеше Алланың ниәте һәм алдан белеп тороуы менән һеҙҙең ҡарамаҡҡа тапшырылғайны. Һеҙ Уны Алла ҡанунын белмәүселәр ҡулы менән арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлатып үлтерҙегеҙ+. 24Әммә Алла, үлем бығауҙарын өҙөп, Уны терелтте, сөнки үлем Ғайса алдында көсһөҙ ине+. 25+Дауыт Уның тураһында былай тине:

«Мин Раббыны һәр ваҡыт алдымда күрәм.

Ул уң яғымда торған өсөн
мине бер нәмә лә ҡаҡшата алмаҫ+.

26-27Йәнемде үлеләр донъяһында ҡалдырмаҫһың,
изге бәндәңдең тәнен серетмәҫһең.

Шуға күрә күңелем ҡыуана, йырым шатлыҡлы,
тәнем өмөт менән йәшәй+.

28Һин миңә йәшәү юлын өйрәттең.

Мине Үҙ ҡаршыңдашатлыҡҡа сорнарһың»+.

29+– Туғандар! – тип дауам итте Петрус. – Ырыуыбыҙ башлығы Дауыт хаҡында тураһын әйтәм: ул үлде һәм ергә тапшырылды. Билдәле булыуынса, уның ҡәбере бөгөнгө көнгәсә һаҡланған+. 30+Дауыт пәйғәмбәр була һәм Алланың тәхеткә үҙе урынына нәҫеленән береһен ултыртырға ант иткәнен белә+. 31+Ул, алдан күреп, Мәсихтең үленән тереләсәге, Уның үлеләр донъяһында ҡалдырылмаясағы, тәненең серемәйәсәге тураһында әйтте+. 32Һәм бына Алла ошо Ғайсаны үленән терелтте, беҙ бөтәбеҙ ҙә – бының шаһиттары. 33Шулай итеп, Ул Алланың уң яғына[*] күккә олғашты һәм, Атаһы вәғәҙә иткән Изге Рухты алып, Уны беҙгә яуҙырҙы. Һеҙ әле тап шуны күрҙегеҙ һәм ишеттегеҙ+. 34-35+Дауыт үҙе күккә ашманы, әммә:

«Раббы Хакимыма әйтте:
„Мин дошмандарыңды
аяҡтарың аҫтына баҫҡыс итеп һалғанға тиклем
уң яғымда ултыр“», –

тине+.

36Шулай итеп, бөтә Исраил халҡы аныҡ белһен: Алла һеҙ арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлаған ошо Ғайсаны Хаким һәм Мәсих итте.

Иман юлындағыларҙың артҡандан-артыуы

37Был һүҙҙәр тыңлаусыларҙың йөрәктәренә үтеп инде. Улар Петрустан һәм башҡа илселәрҙән:

– Туғандар, беҙгә ни эшләргә һуң? – тип һораны+.

38– Гонаһтарығыҙ ғәфү ителһен өсөн һәр берегеҙ тәүбәгә килегеҙ һәм Ғайса Мәсих исеме менән һыуға сумдырылыу йолаһын үтәгеҙ. Шул ваҡытта Алланың бүләген – Изге Рухты ҡабул итерһегеҙ+. 39+Был вәғәҙә – Аллабыҙ Раббы Үҙенә саҡырған һәр кемгә: һеҙгә, һеҙҙең балаларығыҙға һәм алыҫта йәшәгән барыһына ла ҡағыла, – тип яуап бирҙе Петрус+.

40Күп кенә башҡа өгөт-нәсихәттәрен дә биреп:

– Ошо быуындың боҙоҡлоғонан ҡотолоғоҙ, – тип өндәне.

41Уның һүҙҙәрен ҡабул итеүселәр һыуға сумдырылыу йолаһын үтәне һәм шул көндө иманлылар өс меңгә яҡын кешегә тулыланды.

42Иман юлындағы кешеләр үҙҙәрен илселәрҙең тәғлимәтен өйрәнеүгә, аралашыуға, бергә икмәк бүлешеүгә, доғаға бағышланылар. 43Илселәр арҡылы күп мөғжизәләр һәм хикмәттәр күрһәтелеп, һәр кемдең күңелендә ҡурҡыу хисе уянды. 44Барлыҡ иманлылар берҙәм булды, уларҙың бөтә нәмәһе уртаҡ ине+. 45Ерҙәрен һәм мөлкәттәрен һатып, һәр кемдең ихтыяжына ҡарап бүлеп бирҙеләр. 46-47Көн һайын Алла йортонда йыйылдылар, Алланы маҡтап, шат һәм ихлас йөрәктән өйҙәрендә икмәк һындырып, ризыҡты бергәләп ашанылар. Бөтөн халыҡ уларҙы яратты, Раббы иһә ҡотҡарылыусылар һанын көн һайын арттырып торҙо.

3

Аҡһаҡтың атлап китеүе

3^1Бер көн, көндөҙгө өстәр тирәһендә, доға ҡылыу ваҡытында, Петрус менән Яхъя Алла йортона килде. 2Шул мәл тыумыштан аҡһаҡ бер кешене алып килделәр. Уны көн һайын Алла йортоноң Матур тип аталған ҡапҡаһы янына ултыртып, инеүселәрҙән саҙаҡа һорарға ҡалдырып китәләр ине+. 3Алла йортона инеп барған Петрус менән Яхъяны күреп, был кеше уларҙан да хәйер һораны. 4Петрус менән Яхъя уға текләп ҡараны.

– Беҙгә ҡара, – тине Петрус.

5Теге кеше, ни ҙә булһа алырға өмөтләнеп, уларға баҡты. 6Әммә Петрус:

– Минең алтын-көмөшөм юҡ, ләкин нимәм бар, шуны һиңә бирәм. Назаралы Ғайса Мәсих исеменән бойорам: тор ҙа атлап кит! – тип,+
7уны уң ҡулынан тотоп торғоҙҙо. Шунда уҡ аҡһаҡтың аяҡ быуындары нығынды+. 8Ул һикереп торҙо ла атлай башланы, Алланы маҡтай-маҡтай, ырғып-һикереп йөрөнө, Петрус менән Яхъяға эйәреп, Алла йортона инде+. 9Бөтә халыҡ был кешенең атлап киткәнен һәм Алланы маҡтағанын күрҙе. 10Кешеләр уның Матур ҡапҡа төбөндә хәйер һорашып ултырған әҙәм икәнен танығайны, шуға уның менән булған хәлгә иҫтәре китеп хайран ҡалды.

Петрустың Алла йортонда һөйләгән вәғәзе

11+Әлеге һауыҡҡан кеше Петрус менән Яхъянан ҡалмағас, аптырашта ҡалған халыҡ уларҙы Сөләймәндең айуаны[*] тип аталған урында уратып алды+. 12Петрус, быны күргәс, халыҡҡа:

– Исраилдар! Ниңә аптырап ҡалдығыҙ? – тине. – Әллә уны үҙ ҡөҙрәтебеҙ йәки диндарлығыбыҙ менән һауыҡтырған тип уйлап беҙгә текәлдегеҙме? 13Ибраһимдың, Исхаҡтың һәм Яҡуптың Аллаһы, беҙҙең ата-бабаларыбыҙҙың Аллаһы Үҙенең Хеҙмәтсеһе Ғайсаның данын шулай күтәрҙе, ә һеҙ Уны тотоп бирҙегеҙ. Пилатос Уны азат итергә ҡарар иткәндә, һеҙ Пилатос алдында Унан баш тарттығыҙ+. 14Һеҙ, Изге һәм Хаҡ булғандан ваз кисеп, кеше үлтереүсене иреккә сығарыуҙы талап иттегеҙ+. 15Һеҙ тормошто Булдырыусыны үлтерҙегеҙ! Ләкин Алла Уны терелтте, беҙ быға шаһит булдыҡ. 16Ғайса һеҙ күреп белгән был кешегә ҡеүәт бирҙе, сөнки ул Ғайса исеменең ҡөҙрәтенә ышанды. Ғайса арҡылы килгән иман күҙ алдығыҙҙа уны тулыһынса һауыҡтырҙы.

17– Хәҙер, туғандар, аңлайым: һеҙ, быны башлыҡтарығыҙ кеүек үк, белмәйенсә эшләнегеҙ, – тип дауам итте Петрус. –+
18Алла Үҙ Мәсихенең ғазап сигәсәге тураһында барлыҡ пәйғәмбәрҙәр аша алдан әйткән хәбәрен шулай тормошҡа ашырҙы. 19Ә һеҙ, гонаһтарығыҙ юйылһын өсөн, тәүбә итегеҙ һәм Аллаға табан боролоғоҙ. 20Шулай итһәгеҙ, Раббынан яңырыу осоро килер, Ул һеҙгә алдан билдәләнгән Мәсихте – Ғайсаны ебәрер. 21Алла күптән үк Үҙенең изге пәйғәмбәрҙәре аша әйткән барлыҡ һүҙҙәр ғәмәлгә ашҡансы, Ғайса күктә ҡалырға тейеш+.

22+Муса: «Аллағыҙ Раббы һеҙгә ҡәрҙәштәрегеҙ араһынан минең кеүек бер Пәйғәмбәр һайлап ҡуйыр. Нимә генә тиһә лә, һеҙ бар нәмәлә Уны тыңларға тейешһегеҙ+. 23Ул Пәйғәмбәрҙең әйткәндәрен тыңламаған һәр кем Алла халҡы араһынан юҡ ителәсәк», – тигән бит+.

24Шемуилдан башлап унан һуңғы бөтә пәйғәмбәрҙәр был көндәр хаҡында алдан хәбәр итте+. 25+Һеҙ – пәйғәмбәрҙәрҙең вариҫтары. Алла Ибраһимға: «Ер йөҙөндәге барлыҡ халыҡтар һинең тоҡомоң аша фатиха алыр», – тип, аталарығыҙ менән килешеү төҙөгән. Ошо килешеүгә һеҙ ҙә инәһегеҙ+. 26Алла Үҙенең Хеҙмәтсеһен терелткәс, фатихаһын биреү һәм һәр ҡайһығыҙҙы яҙыҡ эштәренән аралау өсөн, Уны иң тәүҙә һеҙгә ебәрҙе.

4

Петрус менән Яхъя Юғары кәңәшмә алдында

41-2Петрус һәм Яхъя халыҡ менән һөйләшкән арала, улар янына ҡаһиндар, Алла йорто һаҡсылары башлығы һәм саддукейҙар[*] килде. Ғайсаның терелеүе нигеҙендә үленән терелеү тураһында вәғәз һөйләп, халыҡты өйрәткән Ғайса илселәренә уларҙың асыуҙары килде+. 3Петрус менән Яхъяны ҡулға алып, инде кис булғанлыҡтан, иртәгәһе көнгәсә уларҙы һаҡ аҫтында тоттолар+. 4Тыңлап тороусыларҙың күбеһе илселәр һөйләгән вәғәзгә ышанды, һәм иманға килеүсе ирҙәрҙең һаны биш меңгә етте.

5Икенсе көндө Йәрүсәлимдә йәһүд башлыҡтары, аҡһаҡалдар һәм ҡанун белгестәре йыйылды. 6Иң баш ҡаһин Ханнас, Ҡаяфас, Яхъя, Искәндәр һәм баш ҡаһин ырыуынан булған бүтәндәр ҙә шунда ине+.

7Петрус менән Яхъяны уртаға баҫтырып, уларҙан һорау ала башланылар:

– Һеҙ быларҙың барыһын да ниндәй ҡөҙрәт менән һәм кем исеменән башҡарҙығыҙ+?

8Шул ваҡыт Петрус, Изге Рух менән һуғарылып:

– Халыҡ башлыҡтары, аҡһаҡалдар! – тине. –+
9Әгәр ҙә бөгөн беҙҙән ғәрипкә күрһәткән яҡшылығыбыҙ һәм уны нисек итеп һауыҡтырыуыбыҙ хаҡында яуап талап итәһегеҙ икән,+
10һеҙ ҙә, бөтә Исраил халҡы ла белһен: ҡаршығыҙҙа баҫып торған кеше, һеҙ арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлатҡан, әммә Алла тарафынан үленән терелтелгән назаралы Ғайса Мәсих исеме менән һауыҡтырылды. 11+Ғайса – ул

«һеҙ төҙөүселәр ташлаған һәм
иң мөһим мөйөш ташына әйләнгән таш»+.

12Башҡа бер кемдән дә ҡотолоу килмәҫ. Был күктең аҫтында кешеләргә бирелгән исемдәр араһында беҙҙе ҡотҡара алған башҡа исем юҡ, – тине Петрус+.

13Юғары кәңәшмә ағзалары Петрус менән Яхъяның ҡыйыулығын күрҙеләр һәм, уларҙың уҡымаған, ябай кешеләр икәнен белеп, хайран ҡалдылар. Шунан һуң ғына уларҙың Ғайса менән бергә йөрөгән кешеләр икәнен аңланылар. 14Һауыҡҡан кешенең дә улар янында тороуын күргәс, ҡаршы һүҙ әйтә алманылар һәм+
15уларға Кәңәшмәнән сығып торорға ҡуштылар.

16– Был кешеләр менән нимә эшләргә? Уларҙың бөйөк мөғжизә ҡылыуы бар Йәрүсәлим халҡына билдәле. Беҙ быны инҡар итә алмайбыҙ. 17Әммә, был хаҡта халыҡ араһында һүҙ ҡуйырмаһын өсөн, әйҙәгеҙ, бынан ары был Кеше исеменән бер кемгә лә һөйләнеп йөрөмәһендәр, тип ҡурҡытып ҡуяйыҡ, – тип үҙ-ара кәңәш ҡорҙолар.

18Шунан Петрус менән Яхъяны ҡабаттан саҡырып индерҙеләр ҙә Ғайса исеменән бер ҡасан да һүҙ һөйләмәҫкә һәм өйрәтмәҫкә ҡуштылар. 19Әммә тегеләр:

– Үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ, Алла һүҙен түгел, һеҙҙең һүҙҙе тыңлаһаҡ, был Алла ҡаршыһында дөрөҫ булырмы һуң+? 20Беҙ күргәндәребеҙ һәм ишеткәндәребеҙ тураһында һөйләмәй булдыра алмайбыҙ, – тип яуап бирҙе.

21Юғары кәңәшмә ағзалары, яза бирерлек сәбәп таба алмағас, тағы бер тапҡыр янап, Петрус менән Яхъяны сығарып ебәрҙе. Сөнки булған хәл айҡанлы бөтөн халыҡ Алланы данлай ине+. 22Ни өсөн тигәндә, һауығыу мөғжизәһен татыған теге кеше ҡырҡ йәштән уҙғайны инде.

Иманлылар ҡылған доға

23Иреккә сығарылғас, Петрус менән Яхъя иптәштәре янына килде, уларға баш ҡаһиндар һәм аҡһаҡалдар әйткән һүҙҙәрҙе һөйләп бирҙеләр. 24Быны ишеткән имандаштар көр тауыш менән бергәләшеп Аллаға доға ҡылды:

– Бөйөк Хакимыбыҙ! Һин күкте, ерҙе, диңгеҙҙе һәм уларҙағы бөтә нәмәне барлыҡҡа килтерҙең+. 25+Изге Рух аша Үҙеңдең хеҙмәтсең, беҙҙең атабыҙ Дауыттың ауыҙынан шулай тип әйттерҙең:

«Ни өсөн халыҡтар ҡоторона,
өммәттәр булмаҫтайҙы ниәт итә?
26Ерҙәге батшалар баш күтәрә,
хакимдар Раббыға һәм Уның Мәсихенә
ҡаршы берләшә»+.

27Ысынлап та, Һируд менән Понтиос Пилатос ошо ҡалала Үҙең мәсехләгән изге Хеҙмәтсең Ғайсаға ҡаршы мәжүсиҙәр һәм Исраил халҡы менән берләште+. 28Улар Һинең ҡөҙрәтең һәм ихтыярың менән буласағы алдан билдәләнгән эште атҡарҙы. 29Хәҙер, Раббыбыҙ, уларҙың янауҙарын ишет һәм беҙ ҡолдарыңа Һинең һүҙеңде ҡыйыу рәүештә һөйләргә ҡөҙрәт бир+. 30Ҡулыңды һуҙ һәм Изге Хеҙмәтсең Ғайса исеме менән һауыҡтыр, хикмәттәр һәм мөғжизәләр күрһәт.

31Доға ҡылғандан һуң улар торған урын һелкенеп китте һәм бөтәһе лә Изге Рух менән һуғарылды, Алла һүҙен ҡыйыу рәүештә һөйләй башланылар+.

Иманлыларҙың бөтә нәмәһе уртаҡ

32Иманға килеүселәр йөрәктәре һәм күңелдәре менән берҙәм булды. Береһе лә үҙ милкен, минеке генә, тип һанаманы, бөтә нәмәләре уртаҡ ине+. 33Мәсих илселәре Раббы Ғайсаның үленән терелеп тороуы тураһында ҙур көс һалып шаһитлыҡ ҡылды һәм Алла уларҙың барыһына ла Үҙенең мәрхәмәтен мул итеп биреп торҙо. 34Иманлылар араһында бер кем дә мохтажлыҡ кисермәне, сөнки ерҙәре йәки өйҙәре булғандары, уларҙы һатып, аҡсаһын+
35илселәр ҡарамағына тапшыра ине. Был аҡсалар һәр кемгә ихтыяжына ҡарап бүлеп бирелде. 36Мәҫәлән, илселәр Барнабас (йәғни «Йыуаныс улы») тип йөрөткән, Кипрҙа тыуған Йософ исемле бер леви,+
37үҙенең ерен һатып, аҡсаһын илселәргә алып килеп бирҙе.

5

Һананиас менән Сапфираның алдашыуы

5^1Һананиас исемле берәү, ҡатыны Сапфира менән бергә ер-мөлкәтен һатты ла, 2ҡатыны менән һөйләшеп, һатыуҙан килгән аҡсаның бер өлөшөн йәшереп ҡуйҙы, ҡалғанын илселәргә килтереп бирҙе. 3Әммә Петрус:

– Һананиас! Ни өсөн һин Иблискә йөрәгеңә баш булырға ирек бирҙең? Аҡсаның бер өлөшөн йәшереп ҡалдырып, һин Изге Рухты алдарға уйланың, – тине. – 4Һатҡанға тиклем дә был ер һинеке ине, һатҡандан һуң да аҡсаһы һинеке булып ҡалды бит. Ни өсөн мутлашырға уйланың? Бының менән һин кешеләрҙе түгел, Алланы алданың+.

5Ошо һүҙҙәрҙе ишеткәс тә Һананиас йығылып китте һәм йән бирҙе. Барыһын да ишетеп торған кешеләрҙең ҡото осто. 6Йәшерәктәр Һананиастың үле кәүҙәһен кәфенгә урап алып сыҡтылар ҙа ерләнеләр.

7Өс сәғәт самаһы ваҡыт уҙғас, уның ҡатыны ла килде. Ул булған хәл тураһында бер нәмә лә белмәй ине әле. 8Петрус унан:

– Әйт әле, ерегеҙҙе ошо хаҡҡа һаттығыҙмы? – тип һораны.

– Эйе, ошо хаҡҡа, – тип яуап бирҙе уға ҡатын.

9Әммә Петрус:

– Ни өсөн һеҙ Раббының Рухын һынап ҡарарға булдығыҙ? Ана ишектән иреңде ерләгән кешеләр инеп килә. Улар һине лә алып сығасаҡ, – тине.

10Шул мәлдә ҡатын уның аяғына йығылып йән бирҙе. Егеттәр ингәс, ҡатынды үле килеш күрҙеләр һәм, алып сығып, ире янына ерләп ҡуйҙылар.

11Имандаштар берҙәмлеген һәм был хәбәрҙе ишеткәндәрҙең бөтәһен дә көслө ҡурҡыу хисе биләп алды.

Илселәр күрһәткән хикмәттәр

12Илселәр халыҡ араһында күп хикмәттәр һәм мөғжизәләр ҡылды. Имандаштар бергәләшеп Сөләймән айуанында осрашып торҙо+. 13Халыҡ уларҙы хөрмәт итһә лә, уларға ҡушылырға баҙнат итеүсе булманы. 14Бик күп ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ Раббыға инанды, уларҙың һаны артҡандан-арта барҙы. 15Петрус үтеп барғанда, һис юғы уның күләгәһе булһа ла төшһөн ине, тигән теләк менән ауырыуҙарҙы урамға алып сығып, түшәктәргә һалдылар+. 16Йәрүсәлимгә яҡын-тирәләге ҡалаларҙан да бик күп халыҡ килде. Улар алып килгән ауырыуҙар һәм ен эйәләшкән кешеләрҙең бөтәһе лә һауыҡты.

Илселәр Юғары кәңәшмә алдында

17Иң баш ҡаһин һәм уның яҡлылар, йәғни саддукей төркөмөндәгеләр, көнләшеүҙән шартлар хәлгә етеп,+
18илселәрҙе ҡулға алды һәм дөйөм төрмәгә ябып ҡуйҙы+. 19Әммә төндә Раббының бер фәрештәһе килеп төрмә ишектәрен асты+.

20– Барығыҙ, Алла йортона инегеҙ ҙә был яңы тормош тураһындағы хәбәрҙе халыҡҡа һөйләгеҙ, – тип, уларҙы сығарып ебәрҙе.

21Илселәр, фәрештәне тыңлап, таң менән Алла йортона килде һәм аң-белемгә өйрәтә башланы.

Иң баш ҡаһин һәм уның яҡлылар, Исраил халҡының аҡһаҡалдарын саҡырып, Юғары кәңәшмә йыйҙы. Илселәрҙе алып килергә бойорҙолар. 22-23Әммә хеҙмәтселәр килгәндә улар төрмәлә юҡ ине инде.

– Беҙ барғанда төрмә ныҡлы бикләнгән, ишектәр алдында һаҡсылар тора ине. Ләкин, эскә ингәс, бер кемде лә тапманыҡ, – тип һөйләп бирҙе улар, әйләнеп ҡайтҡас.

24Алла йорто һаҡсылары башлығы һәм баш ҡаһиндар, быны ишеткәс, тағы ни булыр икән инде, тип аптырашта ҡалды. 25Шул мәл берәү килеп:

– Ана, ҡарағыҙ, һеҙ төрмәгә ултыртҡан кешеләр Алла йортонда халыҡты өйрәтә, – тип хәбәр итте.

26Ошонан һуң тәртип һаҡсылары башлыҡтары менән бергә илселәрҙе барып алып килделәр. Халыҡ таш бәрә башлар тип ҡурҡып, илселәргә көс ҡулланманылар+. 27Уларҙы Юғары кәңәшмә ҡаршыһына баҫтырғас, иң баш ҡаһин:+

28– Беҙ һеҙгә ҡәтғи рәүештә был Кеше исеменән өйрәтмәҫкә бойорғайныҡ түгелме? Ә һеҙ үҙегеҙҙең тәғлимәтегеҙҙе бөтә Йәрүсәлимгә тараттығыҙ һәм ул Кешенең үлемендә беҙҙе ғәйепләйһегеҙ, – тине+.

29Петрус һәм бүтән илселәр:

– Кешеләргә ҡарағанда Аллаға нығыраҡ буйһонорға тейешбеҙ+. 30Ата-бабаларыбыҙҙың Аллаһы һеҙ ағас бағанаға ҡаҙаҡлап үлтергән Ғайсаны терелтте. 31Исраилға тәүбә итеү һәм гонаһтарынан ярлыҡаныу мөмкинлеге биреү өсөн, Алла Уны Юлбашсы һәм Ҡотҡарыусы итеп Үҙенең уң яғына күтәрҙе. 32Беҙ – был эштәрҙең шаһиты. Шулай уҡ Алла Үҙенә буйһоноусыларға биргән Изге Рух та был эштәргә шаһит, – тип яуап бирҙеләр+.

33Быны ишеткәс, Юғары кәңәшмә ағзалары ярһып китеп илселәрҙе үлтерергә теләне+. 34Ошо ваҡыт бөтә халыҡ хөрмәт иткән ҡанун өйрәтеүсе, Кәңәшмә ағзаһы Ғамалиил исемле фарисей[*] аяғүрә баҫты. Илселәрҙе аҙ ғына ваҡытҡа сығарып торорға ҡушты+. 35Илселәр сығып киткәс:

– Исраилдар! – тип һүҙ башланы. – Был кешеләр менән ни эшләргә йыйыныуығыҙ тураһында ныҡлы уйлағыҙ. 36Күптән түгел бында үҙен бик бөйөк итеп күрһәтергә тырышҡан Теудас тигән берәү пәйҙә булғайны, уға дүрт йөҙгә яҡын кеше эйәрҙе. Әммә, ул үлтерелеү менән, уға эйәреүселәр төркөмө, төрлөһө төрлө яҡҡа тарҡалып, юҡҡа сыҡты. 37Унан һуң иҫәп алыу көндәрендә Галилеянан Йәһүҙә пәйҙә булды һәм күпмелер халыҡты фетнәгә ҡотортто. Ул да һәләк булды һәм уға эйәргән кешеләр таралып бөттө+. 38Шуға күрә хәҙер һеҙгә әйтәм: был кешеләргә теймәгеҙ. Уларҙы ебәрегеҙ. Ниәтләгән эштәре бәндәләрҙән булһа, ул эштәр юҡҡа сығасаҡ+. 39Әгәр инде Алланан булһа, һеҙ уны юҡ итә алмаҫһығыҙ, ни бары үҙегеҙҙе Аллаға ҡаршы ҡуйырһығыҙ, – тине Ғамалиил. Аҡһаҡалдар уның һүҙенә ҡолаҡ һалды+.

40Илселәрҙе саҡырып индерҙеләр ҙә, уларҙы туҡмап, Ғайса исеменән өйрәтмәҫкә бойороп, иреккә сығарҙылар. 41Илселәр, Ғайса исеме хаҡына кәмһетелеүгә лайыҡ булыуҙарына шатланып, Юғары кәңәшмәнән сығып китте+. 42Һәр көн улар Алла йортонда һәм өйҙәрҙә Ғайсаның Мәсих икәнлеге хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе һөйләүҙән һәм өйрәтеүҙән туҡтаманы.

6

Ете ярҙамсы һайлап алыу

6^1Шәкерттәрҙең һаны арта барҙы. Шул көндәрҙә грекса һөйләшкән йәһүдтәр, көндәлек ризыҡты бүлгәндә беҙҙең тол ҡатындарҙы иҫәпкә алмайҙар, тип йәһүд телендә һөйләшеүселәргә ризаһыҙлыҡ белдерҙе+. 2Шуға ун ике илсе, бөтә шәкерттәрҙе йыйып:

– Алла һүҙен вәғәзләүҙе ситкә ҡуйып, ризыҡ бүлеү менән шөғөлләнһәк, дөрөҫ булмаҫ, – тинеләр. – 3Шулай булғас, имандаштар, арағыҙҙан Изге Рух һәм зирәк аҡыл менән һуғарылған абруйлы ете кешене һайлап алығыҙ. Ризыҡ бүлеүҙе шуларға тапшырырбыҙ+. 4Ә беҙ үҙебеҙҙе доғаға һәм Алла һүҙе менән хеҙмәт итеүгә бағышлайыҡ.

5Был тәҡдим бөтәһенә лә оҡшаны. Иман һәм Изге Рухҡа тулы Стефанусты, шулай уҡ Филиппусты, Прохоросты, Никанорҙы, Тимонды, Парменасты һәм мәжүсилектән йәһүд диненә күскән антиохиялы Николаусты һайлап,+
6уларҙы илселәр алдына баҫтырҙылар. Илселәр, доға ҡылып, уларҙың баштарына ҡулдарын ҡуйҙы+.

7Шулай итеп, Алла һүҙе киң таралды, Йәрүсәлимдә шәкерттәр һаны байтаҡҡа артты, хатта ҡаһиндарҙың да бик күптәре иманға килде+.

Стефанусты ҡулға алыу

8Ә Алланың мәрхәмәтенә һәм ҡөҙрәтенә тулған Стефанус халыҡ араһында бөйөк мөғжизәләр һәм хикмәттәр ҡылды. 9Шулай бер ваҡыт «Ҡоллоҡтан азат ителгәндәр ғибәҙәтханаһы»ның Курене һәм Искәндәриәнән булған ҡайһы бер ағзалары, шулай уҡ Киликия һәм Асия өлкәләренән булған ҡайһы берәүҙәр Стефанус менән бәхәскә инде, 10әммә уның һүҙҙәрендәге аҡылға һәм Изге Рухҡа ҡаршы тора алманы+. 11Шул мәлдә улар бер нисә кешене: «Беҙ уның Мусаға һәм Аллаға ҡаршы көфөр һүҙ һөйләгәнен ишеттек», – тип әйтергә ҡотортто+.

12Шул юл менән улар халыҡты, аҡһаҡалдарҙы һәм ҡанун белгестәрен Стефанусҡа һөстөрҙөләр; һөжүм итеп, тотоп алдылар һәм Юғары кәңәшмә алдына алып килделәр. 13Кәңәшмәлә ялған шаһиттарға һүҙ бирелде.

– Был кеше ошо изге урынға һәм ҡанунға ҡаршы көфөр һөйләүҙән туҡтамай, – тине улар. –+
14Беҙ уның: «Назаралы Ғайса был Йортто емерәсәк һәм Мусаның беҙгә биргән йолаларын үҙгәртәсәк», – тигәнен ишеттек+.

15Кәңәшмәлә ултырған бөтә кеше Стефанусҡа текләне, һәм уның йөҙө фәрештәнекенә оҡшаған һымаҡ күренде.

7

Стефанустың телмәре

7^1Иң баш ҡаһин Стефанустан:

– Был ғәйепләүҙәр дөрөҫмө? – тип һораны.

2– Туғандар һәм аҡһаҡалдар! – тип башланы һүҙен Стефанус. – Тыңлағыҙ. Атабыҙ Ибраһим Харан ҡалаһына күсеп килгәнгә тиклем, Месопотамияла йәшәгән сағында, уға шөһрәтле Алла күренгән+. 3+Ул: «Ер-һыуыңды, туған-ырыуыңды ҡалдыр ҙа Мин күрһәткән ергә кит», – тигән+. 4Ибраһим, халдейҙар еренән сығып, Харанға күсеп килгән. Атаһы вафат булғандан һуң, Алла уны хәҙер һеҙ йәшәгән ошо илгә күсергән+. 5+Бында уға аҫабалыҡ та, аяҡ баҫыр ер ҙә бирмәгән, ләкин, ул ваҡытта әле Ибраһимдың балалары булмаһа ла, уға һәм уның киләсәк быуындарына был ерҙе милек итеп бирергә вәғәҙә иткән+. 6+Алла уға: «Һинең тоҡомоң сит ерҙә килмешәк булыр, дүрт йөҙ йыл ҡоллоҡта иҙелеп йәшәр, – тигән+. 7+– Әммә Мин, – тигән Алла, – уларҙы ҡоллоҡта тотасаҡ халыҡты хөкөм итәсәкмен. Шунан һуң улар ул илдән сығыр һәм ошо ерҙә Миңә ғибәҙәт ҡылыр»+. 8+Алла Ибраһим атабыҙ менән килешеү төҙөгән һәм, шул килешеүҙең билдәһе итеп, сөннәткә ултыртыу йолаһын биргән. Шулай итеп, Исхаҡ тыуғандың һигеҙенсе көнөндә атаһы Ибраһим уны сөннәткә ултыртҡан. Ошо рәүештә Исхаҡ – Яҡупты, ә Яҡуп киләсәктә ун ике ырыу башлығы булып киткән үҙ улдарын сөннәтләгән+.

9+Беҙҙең ата-бабаларыбыҙ, көнләшеп, Йософто Мысырға һатып ебәргән. Әммә Алла уның менән булған,+
10+уны барлыҡ бәләләренән ҡотҡарып торған. Алла, Йософҡа зирәк аҡыл биреп, уға Мысыр батшаһы фирғәүендең яҡшы мөнәсәбәтен яуларға мөмкинлек биргән. Фирғәүен уны тотош Мысырға һәм үҙенең һарайына идарасы итеп ҡуйған+. 11Шунан Мысыр һәм Ҡәнғән ерендә ҙур афәт – аслыҡ башланған, ата-бабаларыбыҙ ризыҡ таба алмаған. 12Яҡуп, Мысырҙа ашлыҡ барлығын ишеткәс, ул илгә ата-бабаларыбыҙҙы ебәргән+. 13Улар икенсе тапҡыр барғанда, Йософ ағай-энеләренә үҙенең кем икәнен әйткән һәм фирғәүен Йософтоң ғаиләһе тураһында белгән+. 14Шунан һуң Йософ атаһы Яҡупты һәм бөтә ғаиләһен – етмеш биш йәнде үҙ янына саҡыртып алған+. 15Яҡуп Мысырға күсеп барған. Ул да, ата-бабаларыбыҙ ҙа шунда вафат булған+. 16+Үлгәс, уларҙы Шәхәм ҡалаһына алып килгәндәр һәм ҡасандыр Ибраһим унда йәшәгән Хамор улдарынан көмөш түләп һатып алған ҡәбергә һалғандар+.

17Ибраһимға Алла биргән вәғәҙәнең ғәмәлгә ашыу ваҡыты яҡынлашҡан һайын, Мысырҙа беҙҙең халыҡтың һаны арта барған+. 18+Был хәл Йософ тураһында бер нәмә лә белмәгән бүтән бер батша хакимлыҡ итә башлағанға тиклем дауам иткән+. 19+Ул батша беҙҙең нәҫелгә ҡарата мәкер тотҡан, ата-бабаларыбыҙҙы йәберләгән һәм яңы тыуған сабыйҙарын йәшәтмәҫ өсөн ташларға мәжбүр иткән+. 20+Шул ваҡытта Муса тыуған. Ул бик матур бала булған. Өс ай буйы атаһы йортонда тәрбиәләнгәндән һуң,+
21уны сығарып ташларға мәжбүр булалар. Мусаны фирғәүен ҡыҙы табып ала һәм үҙ улылай күреп үҫтерә+. 22Муса Мысыр иленең бөтә ғилемдәренә өйрәтелә, һүҙҙә лә, эштә лә ҡеүәтле була.

23Ҡырҡ йәш тулғас, уның күңелендә туғандарын – Исраил халҡын барып күреү теләге уяна. 24+Улар янында булғанда бер мысырҙың Исраил кешеһен рәнйеткәнен күреп, уны яҡлай. Мысыр кешеһен үлтереп, уның өсөн үс ала+. 25Муса: «Туғандарым Алланың минең аша үҙҙәренә ҡотолоу бирәсәген аңлар», – тип уйлай. Ләкин улар аңламай. 26Икенсе көндө Муса, ике Исраил кешеһенең һуғышҡанын күреп, уларҙы яраштырырға теләй: «Һеҙ туғандар бит, ниңә бер-берегеҙҙе рәнйетәһегеҙ?» 27Әммә үҙенең иптәшен рәнйетеүсе кеше, Мусаны төртөп ебәреп: «Һине беҙҙең өҫтән етәксе һәм хөкөмдар итеп кем ҡуйҙы? 28Кисә мысыр кешеһен үлтергән кеүек, әллә мине лә үлтерергә итәһеңме?» – тигән+. 29Был һүҙҙәрҙе ишетеп, Муса ҡасып киткән һәм Мидйән ерендә килмешәк булып йәшәй башлаған. Унда уның ике улы тыуған+.

30+Ҡырҡ йылдан һуң, Синай тауынан алыҫ булмаған сүлдә, янып торған күгән ҡыуағы ялҡынында уға бер фәрештә күренгән+. 31Муса быны күреп бик ғәжәпләнгән. Ә инде ҡарарға тип яҡыныраҡ барғас, Раббының тауышын ишеткән: 32«Мин һинең ата-бабаларыңдың Аллаһы – Ибраһимдың, Исхаҡтың һәм Яҡуптың Аллаһымын». Муса, ҡурҡыуынан ҡалтыранып, күтәрелеп ҡарарға ла батырсылыҡ итмәгән+. 33Раббы уға: «Аяҡ кейемеңде сис, сөнки һин баҫып торған урын – мөҡәддәс ер+. 34Мин халҡымдың Мысырҙа йәберләнгәнен күрҙем. Эйе, Мин быны күрҙем, халҡымдың иңрәүен ишеттем һәм уны ҡотҡарырға тип төштөм. Ә хәҙер бар, Мин һине Мысырға ебәрәм», – тигән+.

35«Һине беҙҙең өҫтән етәксе һәм хөкөмдар итеп кем ҡуйҙы?» – тип исраилдар кире ҡаҡҡан ана шул Мусаны Алла күгән ҡыуағында күренгән фәрештә арҡылы башлыҡ һәм ҡотҡарыусы итеп ебәргән дә инде+. 36Муса халыҡты Мысырҙан алып сыҡҡан. Мысырҙа, Ҡыҙыл диңгеҙҙә һәм сүлдә ҡырҡ йыл буйына мөғжизәләр, хикмәттәр күрһәткән+. 37+Исраил халҡына: «Алла һеҙгә ҡәрҙәштәрегеҙ араһынан минең кеүек бер Пәйғәмбәр һайлап ҡуйыр», – тип әйткән дә – шул Муса+. 38+Сүлдә йыйылған халыҡ менән дә ул – Муса булған; Синай тауында ата-бабаларыбыҙға фәрештә әйткән һүҙҙәрҙе еткергән. Беҙгә тапшырыу өсөн, йәшәү биреүсе һүҙҙәрҙе ҡабул итеп алған+.

39Ата-бабаларыбыҙ Муса әйткәнде тыңламаған, уны кире ҡаҡҡан һәм ҡабат Мысырға китергә теләгән+. 40+Муса тауҙа булғанда, улар Һарунға: «Беҙгә үҙ артынан эйәртерлек илаһтар эшлә, сөнки беҙҙе Мысырҙан алып сыҡҡан Муса менән нимә булғанын белмәйбеҙ», – тигәндәр+. 41Шунан һуң улар үгеҙ башмаҡ яһап, ошо һынға ҡорбан килтергәндәр, ҡулдары эшләгән әйбергә ҡарап күңел асҡандар+. 42+Алла иһә уларҙан йөҙ сөйөргән һәм күктәге йондоҙҙарға табынырға ҡалдырған. Пәйғәмбәрҙәрҙең яҙмаларында Алла былай тип әйтә:

«Эй, Исраил нәҫеле!

Ҡырҡ йыл дауамында сүлдә
һеҙ Миңә тип ҡорбан йәки саҙаҡа килтерҙегеҙме ни+?

43Юҡ, үҙегеҙ менән һеҙ
Мөләх сатырын,
Райфан илаһығыҙҙың йондоҙон,
табыныр өсөн үҙегеҙ яһап алған һындарҙы алдығыҙ.

Шуға күрә Мин һеҙҙе

Бабилдан да арыраҡ һөргөнгә оҙатам»+.

44+– Ата-бабаларыбыҙҙың сүлдә Килешеү сатыры булған, – тип һүҙен дауам итте Стефанус. – Ул сатыр Алла бойороғо буйынса, Муса күргән өлгө буйынса яһалған булған+. 45Ата-бабаларыбыҙ уны үҙҙәренең ата-бабаларынан ҡабул итеп алған. Улар сатырҙы Йушағ етәкселегендә, халыҡтарын Алла ҡыуып сығарған ергә алып барып ҡуйған. Сатыр Дауыт батша көндәренә тиклем шунда ҡалған+. 46+Алла Дауытты яҡын күргән, һәм Дауыт, Яҡуп Аллаһы өсөн торлаҡ һалырға тип, Унан рөхсәт һораған+. 47Мәгәр был йортто Аллаға Сөләймән һалған+. 48Әммә Юғарыларҙан Юғары әҙәм ҡулы менән һалынған йорттарҙа йәшәмәй. Пәйғәмбәр әйткәнсә:+

49+«Күк – Минең тәхетем,
ә ер – аяҡтарым аҫтындағы баҫҡыс.
Һеҙ Миңә ниндәй йорт һалып бирә алаһығыҙ? –
ти Раббы. –
Ҡайһы урында Мин тынғылыҡ табырмын?
50Быларҙың барыһын да
Минең ҡулдарым бар ҡылманымы ни?»+

51++– Тиҫкәре халыҡ! – тине Стефанус. – Сөннәтте ҡабул итһәгеҙ ҙә, йөрәктәрегеҙ ҙә, ҡолаҡтарығыҙ ҙа бикле! Һеҙ, аталарығыҙ кеүек үк, Изге Рухҡа һәр ваҡыт ҡаршы киләһегеҙ+. 52Ата-бабаларығыҙ эҙәрлекләмәгән берәй пәйғәмбәр ҡалдымы икән? Улар Хаҡ булған Заттың килерен алдан хәбәр иткән кешеләрҙе үлтергән, ә хәҙер һеҙ Уның Үҙенә хыянат иттегеҙ һәм Уны үлтерҙегеҙ+. 53Фәрештәләр аша бирелгән ҡанунды ҡабул итеп алып та, уны үтәмәнегеҙ+.

Стефанусты үлтереү

54Быларҙы ишетеп, Юғары кәңәшмәләгеләр ярһыны, асыуҙан тештәрен шығырҙатты+. 55Изге Рух менән һуғарылған Стефанус иһә күккә баҡты һәм унда Алланың шөһрәтен һәм Уның уң яғында торған Ғайсаны күрҙе+.

56– Ана, – тине ул. – Мин асылған күктәрҙе һәм Алланың уң яғында торған Әҙәм Улын[*] күрәм!+

57Ә Кәңәшмәләгеләр, ҡолаҡтарын ҡаплап, ҡысҡырыша-ҡысҡырыша бөтәһе бергә Стефанусҡа ташланды. 58Ҡаланан һөйрәп алып сығарып, таш менән бәргесләй башланылар. Ғәйепләүсе яҡтың шаһиттары өҫ кейемдәрен Шаул исемле йәш егет янына һалып торҙо+. 59+Таш бәргән ваҡыттарында Стефанус доға ҡылды:

– Раббым Ғайса, минең рухымды ҡабул ит!+

60Шунан, тубыҡланып баҫып, көслө тауыш менән:

– Раббым! Ҡылған был гонаһтары өсөн уларҙы яуапҡа тарттырма! – тине.

Шул һүҙҙәр менән ул йән бирҙе+.

8

8^1Шаул иһә Стефанустың үлтерелеүен хуп күрҙе.

Шул көндән Йәрүсәлимдәге имандаштар берҙәмлеген ныҡлап эҙәрлекләргә тотондолар һәм илселәрҙән башҡа барыһы ла Йәһүҙиә менән Самария буйлап таралдылар+.

2Диндар кешеләр Стефанусты ерләне, ҡайғырып ныҡ иланы. 3Ә Шаул имандаштар берҙәмлеген эҙәрлекләне. Өйҙән-өйгә йөрөнө, ир-атты һәм ҡатын-ҡыҙҙы һөйрәп алып сығып, төрмәгә япты+.

Илселәр Самарияла

4Төрлө яҡҡа һибелгән имандаштар ҡайҙа барһалар, шунда Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләп йөрөнө+. 5Филиппус, Самарияның бер ҡалаһына барып, халыҡҡа Мәсих тураһында бәйән итте+. 6Филиппус һөйләгәндәрҙе бар халыҡ диҡҡәт менән тыңланы һәм ул ҡылған мөғжизәләрҙе күрҙе: 7ен эйәләшкән күптәрҙең эсенән, көслө тауыш менән үкереп, яуыз рухтар сыҡты, фалиж[*] һуҡҡан кешеләр, аҡһаҡтар күпләп һауыҡты+. 8Ҡала халҡы был эштәргә бик ҡыуанды.

9Шул уҡ ҡалала күпмелер ваҡыт, сихырсылыҡ ҡылып, Самария халҡын хайран ҡалдырған, үҙен бөйөк тип танытырға теләгән Шимғон исемле берәү бар ине. 10Барыһы ла – олоһо ла, кесеһе лә уны хайран ҡалып тыңланы. «Был әҙәм – „Бөйөк“ тип аталған Алла ҡөҙрәте», – тинеләр уның хаҡында. 11Оҙаҡ ҡына ваҡыт үҙенең сихырҙары менән халыҡты хайран ҡалдырып килеүе өсөн тыңланылар был Шимғонды. 12Әммә, Алла Батшалығы һәм Ғайса Мәсих исеме хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе бәйән иткән Филиппусҡа ышанғас, ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа һыуға сумдырылыу йолаһын үтте. 13Шимғон үҙе лә иманға килде һәм, һыуға сумдырылғандан һуң, Филиппустан бер тотам да ҡалманы. Ул ҡылған хикмәттәрҙе һәм ҡөҙрәтле мөғжизәләрҙе күреп, хайран ҡалды+.

14Самария халҡының Алла һүҙен ҡабул итеүен ишеткәс, Йәрүсәлимдәге илселәр улар янына Петрус менән Яхъяны ебәрҙе+. 15Петрус менән Яхъя бында иманға яңы килгән кешеләрҙең Изге Рухты ҡабул итеп алыуы өсөн доға ҡылды,+
16сөнки Раббы Ғайса исеме менән улар бары тик һыуға сумдырылыу йолаһын үтәгәйне, ләкин береһенә лә Изге Рух инмәгәйне әле+. 17Шунан һуң Петрус менән Яхъя Самария кешеләренең башына ҡулдарын ҡуйҙы һәм улар Изге Рухты ҡабул итте+. 18Рухтың илселәр ҡулынан бирелгәнен күргән Шимғон уларға аҡса тәҡдим итте.

19– Миңә лә шундай ҡөҙрәт бирегеҙ әле, кемдең башына ҡулымды ҡуйһам, шул кеше Изге Рухты алһын, – тине.

20Әммә Петрус уға:

– Әгәр, Алла бүләген аҡсаға һатып алырға мөмкин, тип уйлайһың икән, аҡсаларың менән бергә һәләк булырһың! – тине. – 21Һинең был хеҙмәттә ҡатнашырға хоҡуғың юҡ, сөнки Алла ҡаршыһында күңелең саф түгел. 22Шуға күрә был яуызлығыңдан тәүбә ит һәм Раббыға доға ҡыл, бәлки, күңелеңдәге яуыз уйың ғәфү ителер+. 23Мин һинең әсе көнсөллөккә батҡаныңды һәм гонаһ сылбыры менән бығауланғаныңды күрәм.

24– Әйткән һүҙҙәрегеҙҙең береһе лә миңә ҡағылмаһын өсөн, Раббыға доға ҡылығыҙ, – тип яуап бирҙе Шимғон+.

25Петрус менән Яхъя, үҙҙәренең шаһитлығын биреп Раббы һүҙен иғлан иткәндән һуң, кире Йәрүсәлимгә китте. Юлайҡан Самарияның күп кенә ауылдарында Һөйөнөслө Хәбәрҙе иғлан иттеләр+.

Филиппус һәм Хәбәшстан кешеһе

26Раббының бер фәрештәһе Филиппусҡа:

– Йыйын да көньяҡҡа, Йәрүсәлимдән Газаға бара торған юлға сыҡ, – тине. Ул юл аулаҡ ине+.

27Филиппус йыйынып шул юлға сыҡты һәм бында бер хәбәшиҙе[*] осратты. Ул кеше алашар[*], кәндәки, йәғни Хәбәшстан батшабикәһенең ҡарамағындағы бөтөн хазинаны һаҡлаусы юғары дәрәжәле түрә ине. Аллаға табынырға тип Йәрүсәлимгә килгән,+
28әле үҙенең иленә ҡайтып бара һәм арбаһында Ишағыяһ пәйғәмбәр китабын уҡып ултыра ине. 29Рух Филиппусҡа:

– Арбаға яҡыныраҡ барып, эргәһенән атла, – тине+.

30Филиппус арба янына йүгереп килде, унда хәбәшиҙең Ишағыяһ пәйғәмбәрҙе уҡығанын ишетте.

– Нимә тураһында уҡығаныңды аңлайһыңмы һуң? – тип һораны.

31– Берәйһе төшөндөрөп бирмәһә, нисек аңлайым инде? – тип, хәбәши Филиппусты үҙенең эргәһенә арбаға ултырырға саҡырҙы+.

32+Хәбәши Изге Яҙманың ошо урынын уҡый ине:

«Салырға килтерелгән һарыҡ шикелле,
йөнөн ҡырҡыусы алдында
өнһөҙ торған бәрәс кеүек,

Ул ауыҙын асманы.

33Ул кәмһетелде,
ғәҙел хөкөмдән мәхрүм ителде.

Уның нәҫеле хаҡында кем һөйләр?

Тормошо ерҙән алынды бит»+.

34Хәбәши Филиппустан:

– Әйт әле, бында пәйғәмбәр кем хаҡында – үҙе хаҡында һөйләйме, әллә бүтән берәү тураһындамы? – тип һораны.

35Филиппус уға ошо урындан башлап аңлатып бирҙе һәм Ғайса хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе һөйләне+. 36-37Шулай бара торғас, улар ниндәйҙер һыу янына килеп етте.

– Бына бит, бында һыу бар, сумдырылыу йолаһын үтергә миңә нимә ҡамасаулай? – тине хәбәши[*].

38Ул арбаны туҡтатырға ҡушты. Икеһе лә һыуға инде, һәм Филиппус уны һыуға сумдырып алды. 39Улар һыуҙан сыҡҡас, Раббы Рухы Филиппусты алып китте[*], хәбәши уны бүтәнсә күрмәне, шатланып юлын дауам итте+. 40Филиппус иһә Ашдод ҡалаһына барып сыҡты. Ул Ҡайсареяға барып еткәнсе юлындағы ҡалаларҙа Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләне+.

9

Раббының Шаулды саҡырыуы

9^1Шаул элеккесә Раббының шәкерттәренә нәфрәт менән янды, уларға үлем менән янаны. Ул иң баш ҡаһиндан+
2Дамасктағы ғибәҙәтханаларға хат яҙып биреүен һораны. Унда Раббы юлынан йөрөгән һәр кемде, ир-атмы ул, ҡатын-ҡыҙмы, ҡулға алып, Йәрүсәлимгә алып килергә ниәтләне.

3Юлда барғанда, инде Дамаскка яҡынлашып килгәндә, ҡапыл Шаулдың тирә-яғы күктән төшкән яҡтылыҡтан балҡып китте+. 4Ул ергә йығылды һәм:

– Шаул, Шаул! Ниңә һин Мине эҙәрлекләйһең? – тигән тауыш ишетте.

5– Һин кем, Әфәнде? – тип һораны Шаул.

– Мин – һин эҙәрләгән Ғайса, – тип яуап бирҙе тауыш. – 6Тор ҙа ҡалаға бар. Нимә эшләргә икәнен һиңә унда әйтерҙәр.

7Шаул менән бергә йөрөгән кешеләр өнһөҙ ҡатып ҡалды. Улар, килгән тауышты ишетһә лә, һис кемде күрмәне+.

8Шаул ерҙән торҙо, ләкин, күҙҙәрен асҡас, бер нәмә лә күрмәй булып сыҡты. Шунлыҡтан Дамаскка уны етәкләп алып килделәр. 9Өс көн буйы ул бер нәмә лә күрмәне, ашаманы ла, эсмәне лә.

Һананиастың Шаулды һауыҡтырыуы

10Дамаскта Һананиас исемле бер шәкерт йәшәй ине. Уға килгән илаһи күренмештә Раббы:

– Һананиас! – тине.

– Эйе, Раббым+.

11– Тура урам тип аталған урамға бар ҙа Йәһүҙә йәшәгән өйгә ин, Шаул исемле Тарсос кешеһен һора. Ул әлеге мәлдә доға ҡыла+. 12Шаулға илаһи күренмеш килде. Унда Һананиас исемле берәү уның янына килде лә, Шаулдың күҙҙәре йәнә күрә башлаһын өсөн, уға ҡулдарын ҡуйҙы, – тине Раббы.

13– Раббым! Мин был кеше хаҡында, уның Йәрүсәлимдә Һинең изге халҡыңа ҡаршы ни тиклем яуызлыҡтар ҡылыуы тураһында күптәрҙән ишеттем. 14Бында ла ул баш ҡаһиндарҙан исемеңде телгә алған һәр кемде ҡулға алырға вәкәләт алып килде, – тип яуапланы Һананиас.

15Әммә Раббы уға:

– Бар, кит, сөнки Мин был кешене башҡа халыҡтарға, батшаларға һәм Исраил халҡына исемемде танытһын өсөн ҡоралым итеп һайланым+. 16Уға Минең хаҡҡа күпме ғазап сигергә тейешлеген күрһәтермен, – тине+.

17Һананиас барып, шул йортҡа инде. Ул Шаулға ҡулын ҡуйып:

– Шаул туған! Мине һиңә, күҙҙәрең күрә башлаһын өсөн һәм Изге Рух менән һуғарырға тип, юлыңда осраған Раббы Ғайса ебәрҙе, – тине+.

18Шул саҡ, әйтерһең, күҙҙәрен ҡаплап торған балыҡ тәңкәләренә оҡшаш бер нәмә ҡойолоп төштө, Шаул тағы күрә башланы. Ул урынынан торҙо ла һыуға сумдырылыу йолаһын үтте. 19Ашап алғас, уға хәл инеп китте.

Шаулдың Дамаскта вәғәз һөйләп йөрөүе

Шаул шәкерттәр менән бер нисә көн Дамаскта булды+. 20Ундағы ғибәҙәтханаларға ингәс тә:

– Ғайса – Алла Улы, – тип һөйләй ҙә башланы.

21Уны тыңлағандарҙың барыһы ла хайран ҡалып:

– Йәрүсәлимдә шул исемде телгә алыусыларҙы эҙәрләгән әҙәм түгелме һуң был? Бында ла, уларҙы бығаулап, баш ҡаһиндарға тапшырырға тип килмәнеме икән ул? – тиеште+.

22Ә Шаулдың вәғәзләү ҡеүәте артҡандан-артты. Ғайсаның Мәсих икәнлеген иҫбат итеп йөрөп, ул Дамаскта йәшәүсе йәһүдтәрҙе аптырашҡа һалды+.

23Байтаҡ ваҡыт үткәс, йәһүдтәр уны үлтерергә һүҙ беркетте+. 24Уны үлтереү өсөн, ҡала ҡапҡаларын көнө-төнө күҙәттеләр. Әммә Шаул уларҙың был ниәтен белеп алды. 25Төндә шәкерттәр уны, кәрзингә ултыртып, ҡала диуары буйлап ергә төшөрҙө+.

Шаул Йәрүсәлимдә

26Йәрүсәлимгә килгәс, Шаул шәкерттәргә ҡушылырға тырышты, әммә улар Шаулдың Ғайса шәкерте булыуына ышанманы, унан ҡурҡтылар. 27Барнабас уны илселәр янына алып барҙы һәм Шаулдың юлда Раббыны күреүен, Раббының уға ниҙәр әйтеүен, уның Дамаскта Ғайса тураһында ҡыйыу рәүештә вәғәзләүен һөйләп бирҙе+.

28Раббы тураһында ҡыйыу рәүештә вәғәзләп, Шаул Йәрүсәлимдә илселәр менән бергә йөрөнө. 29Ул йыш ҡына грек телле йәһүдтәр менән әңгәмәләр ҡорҙо, бәхәсләште, ә тегеләре уны үлтерергә тырышты+. 30Имандаштар был хаҡта белеп ҡалғас, уны Ҡайсареяға оҙаттылар, ә унан Тарсосҡа ебәрҙеләр+.

31Бөтә Йәһүҙиә, Галилея һәм Самария имандаштар берҙәмлегендә тыныслыҡ урынлашты, һәм ул нығынды. Раббы ҡаршыһында ҡурҡып йәшәгәнгә һәм Изге Рухтың дәртләндереүе арҡаһында иман юлындағыларҙың һаны арта барҙы.

Энейҙың һауығыуы

32Петрус иһә, бер ҡаланан икенсеһенә йөрөй торғас, Луддала йәшәүсе иманлылар янына килде. 33Унда ул фалиж һуғып, һигеҙ йыл буйы ауырып ятҡан Эней исемле бер кешене күрҙе.

34– Эней! Һине Ғайса Мәсих һауыҡтыра. Ятҡан урыныңдан тор ҙа түшәгеңде йүнәтеп һал, – тине уға Петрус.

Эней шунда уҡ торҙо+. 35Уның һауыҡҡанын күреп, Лудда һәм Шарондың барса халҡы Раббыға инанды.

Табиҫаның терелеүе

36Яфо ҡалаһында гел генә яҡшы эштәр ҡылған һәм фәҡирҙәргә ярҙам иткән Табиҫа (грекса «Доркас»)[*] исемле бер шәкерт ҡатын бар ине+. 37Шул көндәрҙә ул ҡатын ауырып китте һәм вафат булды. Уны йыуып, өҫкө ҡаттағы бер бүлмәгә һалдылар.

38Шәкерттәр Петрустың Луддала икәнен ишеткәс, Яфоға яҡын булғанлыҡтан, үҙҙәре янына тиҙерәк килеп етеүен үтенеп, ике кеше ебәрҙеләр. 39Петрус улар менән бергә Яфоға килде. Уны өҫкө ҡаттағы бүлмәгә алып менделәр. Бөтә тол ҡатындар Петрус янына йыйылды, илай-илай уға Доркас тере сағында үҙе теккән күлдәктәрҙе, кейемдәрҙе күрһәтте.

40Бүлмәнән бөтә кешене сығарып ебәргәс, Петрус тубыҡланып доға ҡылды ла мәйеткә табан боролдо:

– Табиҫа, тор!

Ҡатын күҙҙәрен асты, Петрусты күреп, тороп ултырҙы+. 41Петрус, ҡулын һуҙып, уға торорға ярҙам итте. Тол ҡатындарҙы һәм бүтән иманлыларҙы саҡырып, терелгән Табиҫаны уларҙың ҡаршыһына баҫтырҙы+.

42Был хәл бөтә Яфо халҡына мәғлүм булды һәм күптәр Раббыға инанды. 43Петрус байтаҡ көндәр Яфола Шимғон исемле күн оҫтаһының өйөндә йәшәне.

10

Йөҙ башы Корнелиус

10^1Ҡайсареяла Италия полкы тип аталған ғәскәрҙә йөҙ башы булып хеҙмәт иткән Корнелиус исемле бер кеше бар ине. 2Ул үҙе лә, уның бөтә ғаиләһе лә Алланы ололап, Унан ҡурҡып йәшәне. Ул йәһүдтәргә мул хәйер-саҙаҡалар бирер һәм һәр ваҡыт Аллаға доға ҡылыр булды+.

3Бер көн, көндөҙгө өстәр тирәһендә, Корнелиусҡа ап-асыҡ булып Алланың бер фәрештәһе күренде. Фәрештә уның янына килеп:

– Корнелиус! – тине+.

4Корнелиус уға ҡото осоп ҡараны:

– Нимә, әфәнде?

– Доғаларың һәм хәйер-саҙаҡаларың ҡорбанға һаналып, Алла хозурында ҡабул ҡылынды, – тип яуап бирҙе фәрештә. –+
5Хәҙер Петрус тип тә йөрөтөлгән Шимғонды алып килергә Яфоға кешеләр ебәр. 6Ул күн оҫтаһы Шимғонда туҡталған, ә уның өйө диңгеҙ буйында урынлашҡан+.

7Фәрештә киткәс, Корнелиус ике хеҙмәтсеһен һәм үҙенең шәхси йомоштарын үтәгән диндар бер ғәскәриҙе саҡырып алды. 8Уларға барыһын да аңлатҡас, Яфоға ебәрҙе.

Петрус күргән илаһи күренмеш

9Икенсе көндө төш мәлендә, был кешеләр ҡалаға етеп килгәндә, Петрус яҫы түбәле өйҙөң башына доға ҡылырға менде+. 10Ул асыҡҡайны, ашағыһы килде. Өйҙә табын әҙерләнгән арала, Петрусҡа илаһи күренмеш иңде. 11Ул күктең асылыуын һәм унан ҙур туҡымаға оҡшаған бер нәмәнең дүрт мөйөшөнән тотолған килеш ергә төшөрөлгәнен күрҙе. 12+Уның эсендә ерҙә йәшәгән һәр төрлө дүрт аяҡлы хайуандар, һөйрәлеүселәр һәм ҡоштар бар ине.

13Бер тауыш уға:

– Тор, Петрус, быларҙы һуйып аша, – тине.

14Әммә Петрус:

– Юҡ, Раббым! Минең бер ҡасан да шаҡшы йәки хәрәм нәмә ашағаным булманы, – тине+.

15Шунда тауыш икенсе тапҡыр яңғыраны:

– Алла таҙа тип иғлан иткәнде шаҡшыға һанама!+

16Өс тапҡыр шулай ҡабатланды ла туҡыма шунда уҡ күккә күтәрелде. 17Петрус үҙе күргән был илаһи күренмештең нимә аңлатҡанын уйлап, аптырап торған арала, Корнелиус ебәргән кешеләр Шимғондың өйөн эҙләп табып, ҡапҡа төбөнә килеп баҫтылар.

18Улар ҡысҡырып:

– Петрус тип тә йөрөтөлгән Шимғон бында туҡталдымы? – тип һоранылар.

19Әле һаман үҙенә килгән илаһи күренмеш тураһында уйланып торғанда, Изге Рух Петрусҡа:

– Ана, һине өс кеше эҙләп килгән+. 20Аҫҡа төш тә, бер ниндәй икеләнеүһеҙ улар менән кит. Уларҙы Мин ебәрҙем, – тине.

21Петрус Корнелиус ебәргән кешеләр янына төштө:

– Һеҙ эҙләгән кеше – мин, – тине. – Ниндәй йомош менән йөрөйһөгөҙ?

22– Беҙҙе тәҡүә һәм Алланы ололап йәшәгән, барлыҡ йәһүд халҡында хөрмәт ҡаҙанған йөҙ башы Корнелиус ебәрҙе. Изге фәрештә уға һине үҙенең өйөнә саҡырырға, һинең һөйләгәндәреңде тыңларға бойорҙо, – тинеләр+.

Петрус менән Корнелиустың осрашыуы

23Петрус был кешеләрҙе алып инеп ҡунаҡ итте. Ә иртәгеһен улар менән бергә юлға сыҡты. Яфонан булған ҡайһы бер имандаштар ҙа уларға эйәрҙе. 24Икенсе көндө Ҡайсареяға килеп еттеләр. Корнелиус туғандарын һәм яҡын дуҫтарын йыйып, уларҙы көтөп тора ине инде. 25Инеп килгән Петрусҡа ҡаршы сыҡҡан Корнелиус, уның аяҡтарына йығылып, йөҙтүбән ергә ҡапланды+.

26– Тор, мин дә кеше бит, – тине Петрус, уны торғоҙоп+.

27Улар һөйләшә-һөйләшә өйгә инде. Петрус унда йыйылған халыҡты күреп:

28– Һеҙ, әлбиттә, йәһүдкә башҡа халыҡ кешеләре менән аралашырға, ҡунаҡҡа йөрөргә рөхсәт ителмәгәнен беләһегеҙ. Әммә Алла миңә бер кемде лә шаҡшы йәки хәрәм тип иҫәпләмәҫкә кәрәклеген аңғартты+. 29Шуға, һеҙ мине саҡырыу менән, һис һүҙһеҙ янығыҙға килдем. Инде әйтегеҙ: ни өсөн минең арттан кешеләр ебәрҙегеҙ? – тине.

30– Өс көн элек ошо ваҡытта, сәғәт өстә үҙ өйөмдә доға ҡыла инем, – тине Корнелиус. – Ҡапыл алдымда ялтырап торған кейем кейгән бер әҙәм пәйҙә булды 31һәм миңә: «Корнелиус, Алла һинең доғаңды ишетте һәм хәйерҙәреңде иҫкә алды. 32Яфонан Петрус тип тә йөрөтөлгән Шимғонды алып килергә кешеләр ебәр. Ул хәҙер диңгеҙ буйында йәшәгән күн оҫтаһы Шимғондың өйөндә ҡунаҡта», – тине. 33Мин шунда уҡ һиңә кешеләр ебәрҙем, һәм һин килеп яҡшы иттең. Хәҙер беҙ һәммәбеҙ, Раббы һиңә һөйләргә ҡушҡан һүҙҙәрҙе тыңлар өсөн, Алла алдында торабыҙ.

Петрустың вәғәзе

34+– Алланың ысынлап та барыһына ла тигеҙ ҡарағанын мин хәҙер аңлайым, – тип һүҙен башланы Петрус. –+
35+Ул, ниндәй халыҡтан булыуына ҡарамаҫтан, Алланан ҡурҡҡан һәм хаҡ эштәр ҡылған кешене хуш күрә+. 36Алла, Ғайса Мәсих аша килгән тыныслыҡ хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе һөйләп, Исраил халҡына Үҙенең һүҙен ебәрҙе. Ғайса – бөтәһенең Хакимы+. 37Яхъя һыуға сумдырылыу йолаһын үтергә саҡырып иғлан итә башлағандан һуң, Галилеянан алып бөтөн Йәһүҙиәлә ниҙәр булғанын һеҙ беләһегеҙ:+
38Алла, назаралы Ғайсаны Изге Рух менән мәсехләп, Уға ҡөҙрәт бирҙе һәм Ғайса, яҡшылыҡтар ҡылып, Иблис йонсотҡан кешеләрҙе һауыҡтырып йөрөнө, сөнки Алла Уның менән булды+. 39Беҙ – йәһүдтәр илендә һәм Йәрүсәлимдә Ул ҡылған барса эштәрҙең шаһитыбыҙ. Уны ағас бағанаға аҫып үлтерҙеләр, 40-41ә өсөнсө көндә Алла Уны терелтеп торғоҙҙо. Ғайсаны бөтә халыҡҡа түгел, ә беҙгә, Үҙе алдан уҡ һайлап алған, Ғайса үленән терелеп торғандан һуң Уның менән бергә ашап-эскән шаһиттарына, күрһәтте. 42Ғайса – тереләргә һәм үлеләргә Алла тарафынан билдәләп ҡуйылған Хөкөмдар. Ул беҙгә ошо хаҡта халыҡҡа вәғәз әйтергә һәм шаһитлыҡ ҡылырға бойороҡ бирҙе+. 43+Уға инанған һәр кемдең гонаһтары Уның исеме аша ғәфү ителәсәк, тип барса пәйғәмбәрҙәр Уның тураһында һөйләне, – тине Петрус+.

Мәжүсиҙәрҙең Изге Рухты ҡабул итеүе

44Петрус быларҙы һөйләгән ваҡытта уҡ тыңлаусыларға Изге Рух иңде. 45Петрус менән бергә килгән сөннәтле иманлылар Изге Рухтың мәжүсиҙәргә лә бирелеүенә бик ғәжәпләнде. 46Сөнки тегеләрҙең, таныш булмаған телдәрҙә һөйләшеп, Аллаға дан яуҙырғандарын ишетте. Шул ваҡыт Петрус:+

47– Был кешеләр беҙҙең кеүек үк Изге Рухты ҡабул итеп алды. Шулай булғас, уларҙың һыуға сумдырылыуына кем ҡамасаулай алыр? – тине+.

48Шулай итеп, Петрус уларҙы Ғайса Мәсих исеме менән һыуға сумдырырға ҡушты. Һуңынан улар Петрустан үҙҙәре янында бер нисә көнгә ҡалыуын һоранылар+.

11

Йәрүсәлимдә Петрустың аҡланыуы

11^1Илселәр һәм Йәһүҙиәләге имандаштар башҡа халыҡтарҙың да Алла һүҙен ҡабул иткәнен ишетте. 2-3Петрус Йәрүсәлимгә килгәс, сөннәтле иманлылар уға:

– Һин, сөннәтһеҙ кешеләр янына инеп, улар менән бергә ашағанһың, – тип ғәйеп ташланы++.

4Петрус уларға баштан башлап ентекләп аңлатып бирҙе:

5– Яфо ҡалаһында доға ҡыла инем, шул мәл миңә илаһи күренмеш иңде: ҙур туҡымаға оҡшаған бер нәмә дүрт мөйөшөнән тотолған килеш күктән минең яныма төшөрөлдө+. 6Эсенә күҙ һалғас, унда ерҙә йәшәүсе дүрт аяҡлы хайуандарҙы, йәнлектәрҙе, һөйрәлеүселәрҙе һәм ҡоштарҙы күрҙем. 7Шунан һуң: «Тор, Петрус, быларҙы һуйып аша», – тигән тауыш ишеттем. 8«Юҡ, Раббым! Минең бер ҡасан да шаҡшы йәки хәрәм нәмәләрҙе ауыҙыма алғаным юҡ», – тинем мин. 9Күктән тауыш миңә тағы: «Алла таҙа тип иғлан иткәнде шаҡшыға һанама!» – тине+. 10Өс тапҡыр шулай ҡабатланғандан һуң, барыһы ла кире күккә тартып алынды.

11Нәҡ шул ваҡытта Ҡайсареянан миңә ебәрелгән өс кеше мин туҡтаған йорт алдында тора. 12Изге Рух миңә бер ниндәй икеләнеүһеҙ улар менән барырға ҡушты. Янымдағы бынау алты имандаш та минең менән бергә китте. Беҙ мине саҡырған кешенең өйөнә килеп еттек+. 13Ул нисек итеп үҙ өйөндә фәрештәне күреүе хаҡында һөйләне. Фәрештә уға: «Петрус тип тә йөрөтөлгән Шимғонды саҡырыу өсөн Яфоға кешеләр ебәр+. 14Ул һеҙгә килтергән хәбәр аша һин үҙең дә, бөтөн йортоң да ҡотолорһоғоҙ», – тип әйткән.

15Мин һөйләй башлағас, тәүҙә беҙгә иңгән кеүек, уларға ла Изге Рух иңде+. 16Шунда мин Раббының: «Яхъя кешеләрҙе һыуға сумдырҙы, ә һеҙ Изге Рухҡа сумдырылырһығыҙ», – тигән һүҙҙәрен иҫкә төшөрҙөм+. 17Раббы Ғайса Мәсихкә инанғандан һуң беҙгә биргән бүләген Алла уларға ла биргән икән, Аллаға ҡаршы торорға мин кем һуң? – тине Петрус+.

18Быны ишеткәс, бөтәһе лә тынысланды. Шунан Алланы данлап:

– Тимәк, йәшәүгә алып барған тәүбә юлын Алла башҡа халыҡтарға ла асҡан, – тинеләр.

Антиохияла имандаштар берҙәмлеге

19Стефанустың үлеменән һуң башланған эҙәрләүҙәр арҡаһында таралышҡан иманлылар, йәһүдтәр алдында ғына вәғәз һөйләп, Фойникә өлкәһенә, Кипрға һәм Антиохия ҡалаһына тиклем барып етте+. 20Әммә улар араһындағы ҡайһы бер Кипр һәм Курене кешеләре, Антиохияға килгәс, башҡа халыҡ кешеләренә лә Раббы Ғайса хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе еткерҙе. 21Раббының көсө улар менән булды һәм бик күптәр, инанып, Раббыға табан боролдо.

22Был туралағы хәбәр Йәрүсәлимдәге имандаштар берҙәмлегенә лә барып етте. Барнабасты Антиохияға ебәрҙеләр+. 23Ул килеп, Алланың бындағы кешеләргә булған мәрхәмәтен күргәс, шатланды һәм бөтәһен дә Раббыға ысын күңелдән тоғро булып ҡалырға өндәне. 24Барнабас Изге Рух һәм иман менән тулы изгелекле кеше ине. Күптәр, Раббыға инанып, иман юлындағылар төркөмөнә ҡушылды+.

25Шунан һуң Барнабас, Шаулды эҙләп, Тарсосҡа китте, уны табып+
26Антиохияға алып килде. Улар бында бер йыл торҙолар, имандаштар берҙәмлеге менән осрашып, күп кешеләрҙе өйрәттеләр. Шәкерттәрҙе мәсихселәр[*] тип иң тәүҙә Антиохия ҡалаһында атай башланылар.

27Шул осорҙа Йәрүсәлимдән Антиохияға бер нисә пәйғәмбәр килде+. 28Уларҙың Һағаб исемле береһе тороп баҫты ла, Рух арҡылы алдан күреп, бөтә донъяла ҡаты аслыҡ буласағын әйтте. Ул аслыҡ ҡайсар[*] Клаудиус заманында булды+. 29Шунан һуң шәкерттәр, һәр береһе үҙ хәленән килгәнсә, Йәһүҙиәлә йәшәгән имандаштарына ярҙам ебәрергә булды. 30Ниәттәрен бойомға ашырып, Барнабас менән Шаул аша йыйылған бүләктәрҙе берҙәмлек өлкәндәренә ебәрҙеләр.

12

Петрустың ҡулға алыныуы һәм азат ителеүе

12^1Шул ваҡыттарҙа Һируд батша[*] имандаштар берҙәмлегендәге ҡайһы бер кешеләрҙе эҙәрлекләй башланы. 2Яхъяның ағаһы Яҡупты ҡылыс менән сабып үлтертте+. 3Быға йәһүдтәрҙең ҡәнәғәт ҡалғанын күреп, Петрусты ла ҡулға алды. Был ваҡиға Сөсө икмәк байрамы көндәрендә булды+. 4Һируд Петрусты төрмәгә яптырҙы һәм дүртәр ғәскәриҙән торған дүрт төркөмдө ҡарауыл һағына ҡуйҙы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң уны халыҡ алдына сығарып хөкөм итергә ниәтләне+. 5Петрус төрмәлә һаҡ аҫтында булған ваҡытта имандаштар берҙәмлегендә уның өсөн Аллаға ғәйәт тырышып доға ҡылдылар+.

6Һируд Петрусты халыҡ алдына сығарырға теләгән көнгә ҡаршы төндә Петрус ике сылбыр менән бығауланған хәлдә ике һаҡсы уртаһында йоҡлап ята, ә ишек янында ҡарауылсылар һаҡта тора ине. 7Ҡапыл Раббының бер фәрештәһе пәйҙә булды һәм бүлмә эсе яҡтырып китте. Фәрештә Петрусты төртөп уятты:

– Тора һал!

Шунда Петрустың ҡулындағы сылбыры ысҡынып төштө+.

8– Билеңде быу ҙа аяғыңа кей, – тине фәрештә.

Петрус әйткәнде эшләне.

– Өҫтөңә кей ҙә миңә эйәр, – тине фәрештә.

9Петрус, фәрештәнең был эштәре өндә икәнен аңламайынса, уның артынан төрмәнән сыҡты. Илаһи күренмеш күрәмдер, тип уйлай ине ул. 10Улар, беренсе һәм икенсе һаҡсыны үткәндән һуң, ҡалаға сыға торған тимер ҡапҡа янына килеп еттеләр. Ҡапҡа улар алдында үҙенән-үҙе асылды. Улар урамға сыҡты. Урам буйлап аҙыраҡ барғас, фәрештә күҙ алдынан юҡҡа сыҡты+.

11Шул ваҡыт Петрус иҫенә килеп: «Хәҙер мин ысынлап та беләм: Раббы Үҙенең фәрештәһен ебәргән. Ул мине Һируд ҡулынан һәм йәһүд халҡы миңә бирергә теләгән язанан ҡотҡарҙы», – тип уйланы+.

12Барыһын да аңлағас, ул Маркус тип тә йөрөтөлгән Яхъяның әсәһе Мәрйәмдең өйөнә килде. Унда йыйылған күп халыҡ доға ҡыла ине+. 13Петрустың ҡапҡа шаҡыуына Рода исемле хеҙмәтсе ҡыҙ килеп сыҡты. 14Петрусты тауышынан танығас ул, шатлығынан ишекте асырға ла онотоп, йүгереп инеп китте, йорттағыларға Петрустың ҡапҡа төбөндә тороуын хәбәр итте.

15– Аҡылдан шаштыңмы әллә! – тинеләр уға.

Ҡыҙ һаман үҙ һүҙендә ныҡ торғас:

– Уның фәрештәһелер[*], – тип яуапланылар+.

16Петрус шаҡыуын дауам итте. Ҡапҡаны асҡас, уны күреп хайран ҡалдылар. 17Петрус, тауышланмаҫҡа ҡушып, ҡулы менән ишараланы ла Раббының нисек итеп уны төрмәнән сығарыуы тураһында һөйләп бирҙе.

– Был хаҡта Яҡупҡа ла, башҡа имандаштарға ла әйтегеҙ, – тине лә улар янынан башҡа ергә китте+.

18Таң атҡас, ҡот осҡос шау-шыу күтәрелде. Һаҡсылар бер-береһенән: «Петрус ҡайҙа булған икән?» – тинеләр. 19Һируд Петрусты эҙләргә бойорҙо, әммә таптыра алмағас, һаҡсыларҙан һорау алды һәм уларҙы үлтерергә әмер бирҙе.

Һируд батшаның үлеме

Бынан аҙаҡ Һируд Йәһүҙиәнән Ҡайсареяға китте һәм шунда ҡалды. 20Һируд Тир һәм Сидон ҡалалары халҡына бик асыулы ине. Ә был ҡалалар, аҙыҡ-түлек менән Һирудтың биләмәләренән тәьмин ителгәнгә күрә, бергәләшеп батшаға вәкилдәр ебәрҙеләр. Улар, батша һарайына идара иткән Бластосты үҙ яҡтарына ауҙарып алғандан һуң, тыныслыҡ һоранылар. 21Билдәләнгән көндө Һируд, батша кейемдәре кейеп, хөкөм итеү урынына ултырҙы һәм улар алдында телмәр тотто. 22Ә халыҡ уның һүҙен хуплап:

– Был тауыш – кеше тауышы түгел, был – илаһ тауышы, – тип ҡысҡырҙы.

23Һируд Алланы дан-шөһрәткә күммәгән өсөн Раббының бер фәрештәһе ҡапыл уға килтереп һуҡты. Эсенән ҡорттар ашап, Һируд йән бирҙе+.

24Алла һүҙе иһә таралғандан-таралды, уны ҡабул итеүселәрҙең һаны арта барҙы+. 25Ә Барнабас менән Шаул, үҙҙәренә тапшырылған эште башҡарғандан һуң, Маркус тип тә йөрөтөлгән Яхъяны ла алып, Йәрүсәлимдән Антиохияға ҡайттылар+.

13

Барнабас менән Шаулға изге хеҙмәт йөкмәтелеү

13^1Антиохиялағы имандаштар берҙәмлегендә пәйғәмбәрҙәр, остаздар бар ине: Барнабас, Шимғон (уны тағы Нигер тип тә атайҙар), Курененан Лукиос, өлкә идарасыһы Һируд менән бергә тәрбиәләнгән Манаен һәм Шаул.+
2Бер ваҡыт, улар Раббыға хеҙмәт иткәндә һәм ураҙа тотҡанда, Изге Рух:

– Хеҙмәтемде башҡарыу өсөн Үҙем һайлап алған Барнабас менән Шаулды Миңә бирегеҙ, – тине+.

3Ураҙа тотҡандан һәм доға ҡылғандан һуң, Барнабас менән Шаулдың баштарына ҡулдарын ҡуйып, уларҙы оҙатып ебәрҙеләр.

Барнабас менән Шаул Кипрҙа

4Изге Рух тарафынан ебәрелгән Барнабас һәм Шаул Селеукея ҡалаһына килде, унан һыу юлы менән Кипр утрауына киттеләр. 5Утрауҙағы Саламис ҡалаһына килгәс, йәһүдтәрҙең ғибәҙәтханаларында Алла һүҙен вәғәзләнеләр. Яхъя ла улар менән ине, ярҙам итеп йөрөнө+. 6Бөтә утрауҙы үтеп, улар Пафос ҡалаһына килде. Бында улар сихырсы һәм ялған пәйғәмбәр Бар-Йеһошуағ исемле йәһүд кешеһен осратты+. 7Ул өлкә башлығы, бик аҡыллы кеше Сергиос Паулустың хеҙмәтсеһе ине. Сергиос Паулус, Алла һүҙен тыңларға теләп, Барнабас менән Шаулды үҙ һарайына саҡырҙы. 8Ә Әлүмас (был Бар-Йеһошуағтың икенсе исеме – «сихырсы»), өлкә башлығының иманға килеүенә аяҡ салырға тырышып, уларға ҡаршы торҙо. 9Әммә Изге Рух менән һуғарылған Шаул, уны Паулус тип тә атайҙар, Әлүмасҡа туп-тура ҡарап:+

10– Эй, һин, эсе тулы ялған һәм мәкер, Иблис улы, һәр төрлө хаҡлыҡтың дошманы! Раббының тура юлын боҙоп күрһәтергә тырышыуҙан туҡтайһыңмы, юҡмы? – тине. – 11Әле Раббының ҡулы һинең өҫтөңдә: һин һуҡыраясаҡһың һәм Алла билдәләгән бер ваҡытҡаса ҡояшты күрмәйәсәкһең.

Шунда уҡ Бар-Йеһошуағты томан һәм ҡараңғылыҡ ҡаплап алды, һәм ул, берәйһе етәкләмәҫме икән тип, әле бер яҡҡа, әле икенсе яҡҡа табан атланы.

12Өлкә башлығы, был хәлде күреп, Раббы тураһындағы тәғлимәттең ҡөҙрәтенә таң ҡалды һәм Раббыға инанды.

Паулустың Писидиә өлкәһендәге Антиохияла сығышы

13Паулус һәм уның юлдаштары, Пафостан һыу юлы менән Памфулия өлкәһендәге Перге ҡалаһына килде. Яхъя, уларҙан айырылып, Йәрүсәлимгә ҡайтты,+
14ә ҡалғандар Пергенан Писидиә өлкәһендәге Антиохияға китте.

Шәмбе көндө улар ғибәҙәтханаға инеп ултырҙы. 15Ҡанундан һәм пәйғәмбәрҙәр яҙған китаптарҙан өҙөктәр уҡығандан һуң, ғибәҙәтхана башлыҡтары уларға хеҙмәтсе аша:

– Туғандар! Халыҡҡа еткерергә теләгән нәсихәтегеҙ булһа, һөйләгеҙ, – тигән һүҙҙәрҙе еткерҙе+.

16Паулус тороп баҫты ла ҡулы менән ишаралап тынлыҡҡа саҡырҙы:

– Исраилдар һәм Алланан ҡурҡыусы башҡалар, тыңлағыҙ! 17+Исраил халҡының Аллаһы беҙҙең ата-бабаларыбыҙҙы һайлап алған. Мысыр ерендә булғандарында уларҙы бөйөк халыҡ иткән һәм Үҙенең ҡөҙрәте менән Мысырҙан алып сыҡҡан+. 18Сүлдә ҡырҡ йыл буйы уларға ҡарата түҙемлек һаҡлаған+. 19Ҡәнғән ерендә ете халыҡты юҡ иткәндән һуң, шул ерҙе Исраил халҡына аҫабалыҡҡа биргән+. 20++Шулай дүрт йөҙ илле йыл үткән. Шунан һуң, Шемуил пәйғәмбәр йәшәгән осорға тиклем, уларға хөкөмдарҙар биреп торған. 21+Шунан улар батша һораған, һәм Алла Бинйәмин нәҫеленән булған Ҡиш улы Шаулды биргән. Ул ҡырҡ йыл идара иткән+. 22+Уны тәхеттән төшөргәс, батша итеп Дауытты ҡуйған һәм уның хаҡында: «Мин күңелемә хуш килгән Ишай улы Дауытты таптым. Ул Мин нимә теләһәм, шуны эшләр», – тигән+.

23+Алла, Үҙенең вәғәҙәһе буйынса, Исраил халҡына Дауыт нәҫеленән Ҡотҡарыусы Ғайсаны ебәрҙе. 24Ҡотҡарыусы килерҙән алда Яхъя бөтә Исраил халҡын тәүбәгә килеү билдәһе итеп һыуға сумдырылыу йолаһын үтәргә өндәне+. 25Хеҙмәтенең аҙағында Яхъя: «Мине кем тип уйлайһығыҙ? Мин һеҙ көткән кеше түгел. Әммә минең арттан Берәү килә. Мин Уның аяҡ кейеменең бауын сисергә лә лайыҡ түгелмен», – тине+.

26– Туғандар! – тип һүҙен дауам итте Паулус. – Ибраһим нәҫеле балалары һәм Алланы ололаусы башҡа кешеләр! Ҡотҡарылыу хаҡындағы был хәбәр беҙгә ебәрелде. 27Йәрүсәлим халҡы һәм уларҙың башлыҡтары Ғайсаның кем икәнен таныманы, Уны хөкөм итеп, пәйғәмбәрҙәрҙең һәр шәмбе уҡыла торған һүҙҙәрен ғәмәлгә ашырҙы+. 28Үлем язаһына тарттырырлыҡ һис бер ғәйеп тапмаһалар ҙа, Пилатостан Уны үлтереүҙе талап иттеләр+. 29Ғайса хаҡында Изге Яҙмала яҙылғандарҙың бөтәһе лә тормошҡа ашҡас, Уны арҡысаҡтан төшөрөп, ҡәбергә һалдылар+. 30Әммә Алла Уны үленән терелтте+. 31Ул Үҙе менән Галилеянан Йәрүсәлимгә килгән кешеләргә күп көндәр дауамында күренде. Хәҙер ул кешеләр – халыҡ алдында Уның шаһиттары+.

32-33+Беҙ һеҙгә Һөйөнөслө Хәбәр алып килдек: Алла Ғайсаны терелтеп, аталарыбыҙға биргән вәғәҙәне беҙҙең өсөн, йәғни уларҙың балалары өсөн, ғәмәлгә ашырҙы. Был Зәбүр китабының икенсе мәҙхиәһендә яҙылғанса булды:

«Һин – Минең Улым,

Мин бөгөндән Һиңә Ата булдым»+.

34+Тәнен серетмәйенсә Уны үленән терелтеп торғоҙоуы тураһында иһә Алла былай тигән:

«Дауытҡа бирелгән изге һәм ышаныслы вәғәҙәне
һеҙҙең өсөн бойомға ашырасаҡмын»+.

35+Һәм бүтән бер урында ла:

«Изге бәндәңдең тәнен серетмәҫһең», –

тип яҙылған+.

36Үҙ мәлендә Алла ихтыярына хеҙмәт иткән Дауыт иһә вафат булды, аталары янына ерләнде. Уның тәне серене+. 37Ә Алла терелтеп торғоҙған Зат серемәне.

38+– Шулай итеп, туғандар, һеҙгә мәғлүм булһын! – тип һүҙен дауам итте Паулус. – Һеҙгә Ғайса аша гонаһтарығыҙҙың ғәфү ителеүе хаҡында белдерелә+. 39Муса ҡануны тормошҡа ашыра алмағанды Ғайса атҡарҙы: Уға инанған һәр кем Уның аша Алла тарафынан аҡланыр+. 40Һаҡ булығыҙ, һеҙҙең менән пәйғәмбәрҙәр әйткәнсә килеп сыҡмаһын:+

41+«Мыҫҡыл итеүселәр, ҡарағыҙ!

Хайран ҡалып юҡҡа сығығыҙ.

Һеҙҙең көндәрҙә Мин шундай ғәмәл ҡылам,
һөйләһәләр ҙә, ышанмаҫһығыҙ».

42Паулус менән Барнабас ғибәҙәтхананан сыҡҡанда, халыҡ уларҙан, киләһе шәмбелә лә ошо хаҡта һөйләгеҙ әле, тип үтенде.

43Йыйылыш таралғандан һуң күп йәһүдтәр һәм, йәһүд диненә күскән диндар кешеләр Паулус менән Барнабас артынан эйәрҙе. Илселәр, улар менән әңгәмә ҡороп, уларҙы Алла мәрхәмәтендә ҡалырға өгөтләне+.

44Икенсе шәмбелә бөтә ҡала тиерлек Раббы һүҙен тыңларға йыйылды. 45Ә йәһүдтәр, халыҡтың күплегенә көнләшеүҙән эстәре ташып, Паулус әйткәндәргә ҡаршы әрләшә башланы+. 46Паулус менән Барнабас ҡыйыу рәүештә:

– Алла һүҙе иң элек һеҙгә иғлан ителергә тейеш ине, – тинеләр. – Әммә һеҙ уны кире ҡағаһығыҙ һәм шуның менән үҙегеҙҙең мәңгелек тормошҡа лайыҡ түгел икәнегеҙҙе күрһәтәһегеҙ. Шунлыҡтан беҙ башҡа халыҡтарға мөрәжәғәт итәбеҙ+. 47+Раббы бит беҙгә:

«Ҡотолоу Һинең аша
ер йөҙөнөң иң алыҫ төбәктәренә барып етһен тип,

Һине халыҡтар өсөн
яҡтылыҡ сығанағы итеп ҡуйҙым», –

тигән бойороҡ бирҙе+.

48Йәһүд булмағандар был һүҙҙәрҙе ишетеп ҡыуанды һәм Раббы һүҙен данланы. Мәңгелек тормош өсөн һайлап алынғандарҙың барыһы ла иманға килде.

49Раббы һүҙе шул тирәләге барса ерҙәргә таралды.

50Әммә йәһүдтәр, мәшһүр ғаиләләрҙән булған диндар ҡатындарҙы һәм ҡаланың етәксе кешеләрен ҡотортоп, Паулус менән Барнабасты эҙәрләне, уларҙы был төбәктән ҡыуҙыртты+. 51Паулус менән Барнабас иһә, уларға ҡаршылыҡ йөҙөнән, аяҡтарындағы туҙанды ҡағып төшөрҙө[*] һәм Иконион ҡалаһына китте+.

52Ә шәкерттәрҙең күңеле ҡыуаныс һәм Изге Рух менән һуғарылды+.

14

Паулус менән Барнабас Иконион ҡалаһында

14^1Иконионда Паулус менән Барнабас, ғәҙәттәгесә, йәһүдтәр ғибәҙәтханаһына инде. Уларҙың тәьҫирле итеп һөйләүенән бик күп йәһүдтәр һәм башҡа халыҡ кешеләре Раббыға инанды+. 2Ә иманға килмәгән йәһүдтәр, йәһүд булмағандарҙы иманлыларға ҡаршы ҡотортоп, уларға ҡарата дошманлыҡ уятты. 3Паулус менән Барнабас бында байтаҡ ваҡыт булды. Раббы тураһында ҡыйыу рәүештә вәғәзләнеләр һәм Раббы, Үҙенең мәрхәмәте хаҡындағы хәбәрҙе раҫлап, уларҙың ҡулы менән хикмәтле билдәләр һәм мөғжизәләр ҡылды+. 4Ҡала халҡы икегә бүленде: бер өлөшө – йәһүдтәр, икенселәре илселәр яҡлы булды+. 5Ахырҙа йәһүд булмағандар һәм йәһүдтәр, үҙҙәренең башлыҡтары менән бергә илселәргә ташланып, уларҙы таш менән бәреп үлтерергә ниәтләне. 6Был хаҡта белеп ҡалғандан һуң, илселәр Лукауния өлкәһенә ҡасып китте. Ундағы Лустра, Дербе ҡалаларында һәм шул тирәләге ерҙәрҙә+
7халыҡҡа Һөйөнөслө Хәбәрҙе һөйләүҙәрен дауам иттеләр.

Лустра ҡалаһында булған хәлдәр

8Лустра ҡалаһында аяҡтары йөрөмәгән бер кеше бар ине. Ул, тыумыштан уҡ ғәрип булып, бер ҡасан да атлай алмаған ине+. 9Ул да Паулус һөйләгән һүҙҙәрҙе тыңлап ултырҙы. Паулус уға туп-тура ҡараны ла, ғәриптең шифа аласағына ышанысы барлығын күреп, көслө тауыш менән:+

10– Тор, аяғыңа баҫ, – тип әйтте.

Теге һикереп торҙо ла атлап китте+. 11Халыҡ иһә, Паулустың нимә эшләгәнен күреп, Лукауния ерлеге телендә:

– Беҙҙең яныбыҙға кеше ҡиәфәтендә илаһтар төштө! – тип ҡысҡыра башланы+.

12Барнабасты – Зевс тип, ә Паулусты, башлыса ул һөйләгәнгә күрә, Гермес[*] тип атанылар. 13Ҡала ситендә урынлашҡан Зевс ҡорамының ҡаһины иһә ҡапҡа алдына үгеҙҙәр һәм сәскә бәйләмдәре алып килде, халыҡ менән бергә ҡорбан килтерергә булды+.

14Илселәр Барнабас менән Паулус был хаҡта белеп ҡалғас, өҫтәрендәге кейемдәрен йыртҡысланы, халыҡ төркөмөнә ташланып:+

15– Һеҙ нимә эшләйһегеҙ? – тип ҡысҡырҙы. – Беҙ – һеҙҙең кеүек үк кешеләр! Һеҙгә Һөйөнөслө Хәбәр алып килдек һәм, ялған илаһтарҙан арынып, күкте, ерҙе, диңгеҙҙе, уларҙағы бөтә нәмәне бар ҡылған тере Аллаға килеүегеҙҙе теләйбеҙ+. 16Элек Ул бөтә халыҡтарға үҙҙәренең юлдарынан барырға ихтыяр бирә ине+. 17Әммә, яҡшылыҡтар ҡылып, Үҙен күрһәтеп торҙо: ваҡытында күктәрҙән ямғыр яуҙырып, мул уңыш биреп, һеҙҙе ризыҡ менән тәьмин итте, йөрәктәрегеҙҙе ҡыуаныс менән тултырҙы+.

18Ошо һүҙҙәр менән дә улар халыҡты үҙҙәренә ҡорбан килтермәҫкә көскә-көскә генә күндерә алды.

Сүриә Антиохияһына ҡайтыу

19Шулай ҙа Антиохиянан һәм Икониондан килгән ҡайһы бер йәһүдтәр халыҡты үҙҙәренең яғына ауҙарҙы. Паулусты таш бәреп туҡманылар ҙа, үлде тип уйлап, ҡаланан тышҡа сығарып ташланылар+. 20Әммә эргәһенә шәкерттәре йыйылып киткәс, Паулус тороп кире ҡалаға инде.

Икенсе көндө ул Барнабас менән Дербе ҡалаһына юл тотто. 21Был ҡалала Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләп, шәкерттәр һанын байтаҡҡа арттырҙылар. Аҙаҡ Лустра, Иконион һәм Антиохия ҡалаларына ҡайтып, 22унда шәкерттәрҙең рухын күтәрҙеләр, иманда ныҡ торорға өндәнеләр.

– Алла Батшалығына инер өсөн күп михнәттәр аша үтергә тура киләсәк, – тине улар+.

23Улар һәр берҙәмлеккә өлкәндәр тәғәйенләнеләр һәм, ураҙа тотоп доға ҡылғандан һуң, уларҙы үҙҙәре инанған Раббының ҡулына тапшырҙылар+.

24Бынан аҙаҡ улар, Писидиә аша үтеп, Памфулияға килде. 25Пергела Алла һүҙен бәйән иткәс, Атталея ҡалаһына йүнәлделәр. 26Атталеянан һыу юлы менән Антиохияға киттеләр. Ошо ҡалала Паулус менән Барнабас, үҙҙәренә тәғәйенләнгән эште атҡарыу өсөн, Алланың мәрхәмәтенә тапшырылғайны+. 27Улар, Антиохияға ҡайтып еткәс, имандаштар берҙәмлеген йыйып, Алланың үҙҙәре аша ниҙәр эшләгәнен, Уның йәһүд булмағандарға иман ишеген асҡанын – бөтәһен дә һөйләп бирҙеләр. 28Паулус менән Барнабас шәкерттәр янында байтаҡ ваҡытҡа туҡталды.

15

Йәрүсәлимдә илселәр йыйылышы

15^1Йәһүҙиәнән Антиохияға ниндәйҙер кешеләр килеп иманлыларҙы:

– Муса ҡануны ҡушҡанса сөннәткә ултырмаһағыҙ, ҡотола алмаясаҡһығыҙ, – тип өйрәтә башланы+.

2Паулус һәм Барнабас теге кешеләр менән ризалашманы һәм улар араһында ҡыҙыу бәхәс тыуҙы. Шунлыҡтан Паулус менән Барнабасҡа, тағы бер нисә кешегә, Йәрүсәлимгә барып, илселәр һәм берҙәмлек өлкәндәре менән был мәсьәлә буйынса фекерләшеү бурысын йөкмәттеләр+.

3Шулай итеп, берҙәмлек уларҙы юлға оҙатты. Фойникә һәм Самария өлкәләрен үткәндә улар, йәһүд булмаған халыҡтарҙың Аллаға табан боролоуҙары тураһында һөйләп, бөтә имандаштарҙың күңелендә ҙур ҡыуаныс уятты. 4Йәрүсәлимгә килеп еткәс, берҙәмлек тә, уның өлкәндәре лә, илселәр ҙә асыҡ йөҙ менән ҡабул итте. Паулус менән Барнабас уларға Алланың үҙҙәре аша ниндәй эштәр башҡарыуы тураһында һөйләп бирҙе. 5Шунан һуң фарисейҙар араһынан иманға килгән ҡайһы берәүҙәр урындарынан тороп:

– Йәһүд булмағандарҙы сөннәткә ултыртырға һәм уларҙан Муса ҡанунын тотоуҙы талап итергә кәрәк, – тинеләр.

6Илселәр һәм берҙәмлек өлкәндәре был мәсьәләне тикшерергә йыйылды. 7Оҙаҡ фекер алышҡандан һуң Петрус урынынан тороп:

– Имандаштар! – тип һүҙ башланы. – Башҡа халыҡтар Һөйөнөслө Хәбәрҙе минән ишетеп иманға килһен өсөн, байтаҡ ваҡыт элек бөтәбеҙ араһынан Алла мине һайлап ҡуйғанын беләһегеҙ+. 8Кешенең күңелендә ни ятҡанын белеп торған Алла, беҙгә биргән кеүек башҡаларға ла Изге Рух биреп, уларҙы ҡабул итеүен күрһәтте+. 9Йөрәктәрен иман аша сафландырып, улар менән беҙҙең арала бер ниндәй ҙә айырма ҡалдырманы+. 10Шулай булғас, аталарыбыҙ ҙа, беҙ үҙебеҙ ҙә күтәрә алмаған йөктө шәкерттәр иңенә һалып, ни өсөн һеҙ хәҙер Алланы һынайһығыҙ+? 11Ә бит беҙ ҙә, улар кеүек үк, Раббы Ғайса мәрхәмәте аша ҡотолоу алыуыбыҙға ышанабыҙ+.

12Бөтә йыйылыш тынып, Барнабас менән Паулусты тыңланы. Улар Алланың башҡа халыҡтар араһында үҙҙәре аша ҡылған хикмәттәре һәм мөғжизәләре тураһында һөйләне. 13Аҙаҡ Яҡуп һүҙ алды:

– Имандаштар, мине тыңлағыҙ!+
14Алланың йәһүд булмаған халыҡтар тураһында хәстәрлек күрһәтә башлап, улар араһынан Үҙ халҡын булдырыуы тураһында Шимғон һөйләне. 15Пәйғәмбәрҙәрҙең Изге Яҙмала яҙған һүҙҙәре лә быға тап килә:

16+«Шунан һуң Мин кире ҡайтырмын да
Дауыттың ҡолаған сатырын торғоҙормон.
Емереклектәрен ҡайтанан ҡороп,
элекке хәленә ҡайтарырмын.
17-18Шунда башҡа кешеләр,
Минең исемем менән аталған бар халыҡтар
Раббыны эҙләйәсәк».
Борондан уҡ быларҙы мәғлүм иткән
Раббы шулай ти+.

19Шуға күрә, башҡа халыҡтар араһынан Аллаға килгән кешеләргә ҡыйынлыҡ тыуҙырырға тейеш түгелбеҙ, тип һанайым. 20+Киреһенсә, беҙ уларға, ялған илаһтарға ҡорбанға килтерелеп хур ителгән нәмәләрҙән, енси аҙғынлыҡтан, быуып үлтерелгән хайуандың итенән һәм ҡандан тыйылығыҙ, тип яҙырға тейешбеҙ+. 21Сөнки Муса ҡануны элек-электән һәр ҡалала вәғәз ителә, һәр шәмбе һайын ғибәҙәтханаларҙа уҡыла, – тине Яҡуп.

Йәһүд булмағандарға яуап

22Бынан аҙаҡ илселәр һәм берҙәмлек өлкәндәре, бөтә берҙәмлек менән үҙҙәре араһынан бер нисә кешене һайлап, уларҙы Антиохияға Паулус һәм Барнабасҡа эйәртеп ебәрергә ҡарар итте. Улар имандаштар араһында етәксе булған Барсаббас тип аталған Йәһүҙәне һәм Силасты һайланылар+. 23Улар аша ошондай йөкмәткеле хат ебәрҙеләр:

«Имандаштарығыҙҙан – илселәрҙән, берҙәмлек өлкәндәренән Антиохиялағы, Сүриәләге һәм Киликиялағы бүтән халыҡтарҙан булған имандаштарға сәләм.

24Беҙҙән барған ҡайһы бер кешеләр һеҙҙе аптырашта ҡалдыра, күңелегеҙгә борсоу һала, тип ишеттек, әммә беҙ уларға ундай эш йөкмәтмәнек+. 25-26Шунлыҡтан беҙ, барыбыҙҙың ризалығы менән бер нисә кешене һайлап, уларҙы һеҙҙең янға үҙ ғүмерҙәрен Раббыбыҙ Ғайса Мәсихкә бағышлаған, яратҡан имандаштарыбыҙ Барнабас һәм Паулус менән бергә ебәрергә булдыҡ. 27Йәһүҙә менән Силасты һеҙгә ебәрәбеҙ, улар был хатта яҙылғандарҙы телдән аңлатып бирер.

28Изге Рух ихтыяры менән беҙ һеҙҙе түбәндәге талаптарҙан башҡа бер нәмә менән дә борсомаҫҡа ҡарар иттек:+
29ялған илаһтарға ҡорбан итеп килтерелгән ризыҡтан, ҡандан, быуып үлтерелгән хайуандың итенән һәм енси аҙғынлыҡтан тыйылығыҙ. Үҙегеҙҙе ошо эштәрҙән һаҡлаһағыҙ, бик яҡшы булыр.

Иҫән-һау булығыҙ!»

30Шулай итеп, ебәрелгән кешеләр Антиохияға килде һәм, берҙәмлекте йыйып, хатты тапшырҙы. 31Хатты уҡығас, бөтәһе лә был йыуаныслы хәбәргә ҡыуанды. 32Йәһүҙә менән Силас, үҙҙәре лә пәйғәмбәр булараҡ, һүҙ ярҙамы менән дәртләндереп, имандаштарҙың рухын нығытты+. 33-34Йәһүҙә менән Силас Антиохияла күпмелер ваҡыт булғас, имандаштар уларҙы именлек теләп Йәрүсәлимгә, үҙҙәрен ебәргән кешеләр янына оҙатты[*]. 35Паулус менән Барнабас иһә Антиохияла ҡалды. Улар башҡа күп кенә имандаштар менән бергә Раббы һүҙен өйрәтте, вәғәздәр уҡыны+.

Паулус менән Барнабастың юлдары айырылыуы

36Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Паулус Барнабасҡа, үҙҙәре Раббы һүҙен вәғәзләп йөрөгән барса ҡалаларҙағы имандаштар янына барып, уларҙың хәлен белергә тәҡдим итте. 37Барнабас Маркус тип тә йөрөтөлгән Яхъяны ла үҙҙәре менән алырға теләне+. 38Әммә Паулус тапшырылған эште атҡарып сығырға ярҙам итергә теләмәйенсә Памфулияла уларҙы ташлап киткән Яхъяны алырға ризалашманы+. 39Паулус менән Барнабас араһында ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙы, һәм улар икеһе ике яҡҡа китергә булды: Барнабас, Маркусты алып, һыу юлы менән Кипрға юлланды. 40Силасты һайлаған Паулус иһә, имандаштар уны Раббы мәрхәмәтенә тапшырғандан һуң, юлға сыҡты,+
41берҙәмлектәрҙе нығытып, Сүриә һәм Киликия өлкәләре аша үтте.

16

Тимоҫеустың Паулусты оҙатып барыуы

16^1Шунан һуң Паулус Дербеға, ә унан Лустраға барып етте. Унда Тимоҫеус исемле бер шәкерт бар ине. Уның әсәһе йәһүд булып, улы кеүек үк Ғайсаға инана, ә атаһы грек ине+. 2Лустралағы һәм Икониондағы имандаштар Тимоҫеусты яҡшы яҡтан ғына телгә алды. 3Паулус уны үҙе менән бергә алып китмәксе булды, шуға күрә унда йәшәгән йәһүдтәр хаҡына уны сөннәткә ултыртты, сөнки бөтәһе лә Тимоҫеустың атаһы грек икәнен белә ине+. 4Ҡаланан ҡалаға сәйәхәт иткәндә, улар имандаштарға Йәрүсәлимдә илселәр һәм берҙәмлек өлкәндәре ҡабул иткән ҡарарҙарҙы еткерҙе һәм уларҙы үтәргә өндәне+.

5Берҙәмлектәрҙең иманы нығынды һәм иманға килеүселәрҙең һаны көндән-көн арта барҙы+.

Паулустың Македония өлкәһенә саҡырылыуы

6Паулус һәм уның юлдаштары Фругия һәм Галатия ерҙәре аша китте, сөнки Изге Рух уларға Алла һүҙен Асия өлкәһендә һөйләргә рөхсәт итмәне+. 7Мусия төбәгенә еткәс, улар Биҫунияға барырға уйлағайны, әммә Ғайсаның Рухы уларҙы ебәрмәне+. 8Шулай итеп, улар Мусия аша үтеп, Троас ҡалаһына килде+.

9Төндә Паулусҡа илаһи күренмеш иңде. Македониянан бер кеше: «Македонияға килеп, беҙгә ярҙам ит», – тип Паулустың ҡаршыһында ялбарып баҫып тора. 10Ошо күренмештән һуң, Алла беҙҙе шунда Һөйөнөслө Хәбәрҙе һөйләргә саҡыра, тигән фекергә килеп, шунда уҡ Македонияға китергә булдыҡ.

Лидиәнең иманға килеүе

11Троастан һыу юлы менән китеп, беҙ туп-тура Самоҫракә утрауына, ә икенсе көндө Неаполис ҡалаһына еттек. 12Унан Македонияның ул өлөшөндәге төп ҡала, Рим колонияһы[*] булған Филиппойға юл тоттоҡ. Беҙ был ҡалала бер нисә көн булдыҡ+. 13Шәмбе көндө ҡаланан сыҡтыҡ та, доға ҡылыу урыны шундалыр тип уйлап, йылға буйына барҙыҡ. Унда йыйылған ҡатын-ҡыҙҙар менән һөйләшеп ултырҙыҡ. 14Араларында Түәтейра ҡалаһынан килгән, ҡуйы-ҡыҙыл төҫтәге ҡыйбатлы туҡымалар һатҡан Лидиә исемле бер ҡатын бар ине. Аллаға хөрмәт күрһәтеп йәшәгән был ҡатын Паулус һөйләгән һүҙҙәрҙе аңлаһын тип, Раббы уның йөрәген асты+. 15Үҙе һәм өйөндәге туғандары һыуға сумдырылыу йолаһын үтәгәс, Лидиә:

– Мине Раббыға инаныусы тип һанаһағыҙ, өйөмә килеп ҡунаҡ булығыҙ, – тип инәлде һәм ахырҙа беҙҙе күндерҙе+.

Филиппойҙа тотҡонлоҡта

16Бер көндө доға ҡылыу урынына китеп барғанда беҙгә күрәҙәселек ене эйәләшкән бер хеҙмәтсе ҡыҙ осраны. Ул, күрәҙәлек ҡылып, үҙенең хужаларына күп табыш килтерә икән. 17Ҡыҙ Паулус менән беҙҙең артыбыҙҙан:

– Был кешеләр – Юғарыларҙан Юғары Алланың ҡолдары, улар һеҙгә ҡотолоу юлын күрһәтә, – тип ҡысҡырып барҙы+.

18Был бер нисә көн шулай дауам итте. Паулустың тамам асыуы килеп, ен яғына боролоп:

– Ғайса Мәсих вәкәләте менән бойорам: уның эсенән сыҡ! – тине.

Ен шунда уҡ сығып китте+. 19Ҡыҙҙың табыш алырға булған өмөттәренең юҡҡа сығыуын аңлаған хужалары Паулус менән Силасты тотоп алдылар ҙа майҙанға ҡала башлыҡтары янына һөйрәп алып киттеләр. 20-21Уларҙы идарасылар ҡаршыһына килтереп:

– Был әҙәмдәр – йәһүдтәр. Улар беҙгә, римлыларға, ҡабул итергә лә, башҡарырға ла ярамаған йолаларҙы вәғәзләп, ҡалала тәртипһеҙлек тыуҙыра, – тинеләр+.

22Халыҡ та Паулус менән Силасҡа ҡаршы сыҡҡан кешеләргә ҡушылды. Ҡала идарасылары уларҙың кейемдәрен йолҡҡослап систерҙе лә таяҡ менән һуҡтырырға бойорҙо+. 23Ныҡ ҡына туҡмағандан һуң, уларҙы төрмәгә ташланылар һәм төрмә ҡарауылсыһына тотҡондарҙан күҙ яҙлыҡтырмаҫҡа бойорҙолар. 24Шундай әмер алғас, ҡарауылсы уларҙы төрмәнең эске бүлмәһенә япты ла аяҡтарына ағас ҡалып кейҙерҙе+.

25Төн уртаһындараҡ Паулус менән Силас доға ҡылды, Алланы данлап, мәҙхиәләр йырланы, ә башҡа тотҡондар уларҙы тыңлап ултырҙы+. 26Ҡапыл бик ныҡ итеп ер тетрәне, хатта төрмәнең нигеҙе һелкенеп ҡуйҙы. Шул саҡ бөтә ишектәр асылды ла барыһының да аяҡтарындағы сынйырҙар һыпырылып төштө+. 27Төрмә ҡарауылсыһы йоҡонан уянып, ишектәрҙең асыҡ торғанын күргәс, тотҡондар ҡасҡан, тип уйланы һәм, ҡылысын сығарып, үҙен үҙе үлтерергә теләне+. 28Әммә Паулус:

– Үҙеңә яуызлыҡ ҡылма, беҙ барыбыҙ ҙа бында! – тип ҡысҡырҙы.

29Ҡарауылсы ут һорап алды ла бүлмә эсенә йүгереп инде һәм, ҡалтыранып, Паулус менән Силастың алдына йығылды+. 30Шунан уларҙы тышҡа алып сыҡты.

– Әфәнделәрем! Ҡотолор өсөн миңә нимә эшләргә кәрәк? – тип һораны+.

31– Раббы Ғайсаға инан. Шулай эшләһәң, үҙең дә ҡотолорһоң, өйөңдәгеләр ҙә ҡотолор, – тип яуапланылар уға+.

32Паулус менән Силас уға һәм уның өйөндәгеләргә Раббы һүҙен вәғәзләне. 33Шул уҡ төнгө бер сәғәттә төрмә ҡарауылсыһы уларҙың йәрәхәттәрен йыуҙы, үҙе лә, өйөндәгеләрҙең бөтәһе лә һыуға сумдырылыу йолаһын үтәне+. 34Паулус менән Силасты үҙенең өйөнә алып ҡайтып, уларға табын әҙерләне, Аллаға инанғандары өсөн бөтә ғаиләһе менән ҡыуандылар+.

35Көн тыуғас, ҡала идарасылары үҙҙәренең хеҙмәткәрҙәрен, уларҙы азат итергә, тигән хәбәр менән ебәрҙеләр. 36Төрмә ҡарауылсыһы был хаҡта Паулусҡа еткерҙе:

– Ҡала идарасылары һеҙҙе азат итергә ҡушты. Барығыҙ, именлек һеҙгә, – тине.

37Ләкин Паулус:

– Беҙҙе, Рим граждандарын, халыҡ алдында хөкөм итмәйенсә туҡманылар, төрмәгә яптылар, ә хәҙер йәшерен рәүештә сығарырға теләйҙәрме? Юҡ! Килһендәр ҙә беҙҙе үҙҙәре сығарһындар, – тине+.

38Хеҙмәткәрҙәр был һүҙҙәрҙе ҡала идарасыларына еткерҙе, ә идарасылар, Паулус менән Силастың Рим граждандары икәнен ишеткәс, ҡурҡып киттеләр. 39Килеп, ғәфү үтенделәр, уларҙы иреккә сығарғас, ҡаланан китеүҙәрен һоранылар+.

40Паулус менән Силас төрмәнән сыҡҡандан һуң, Лидиәнең өйөнә барҙы. Унда имандаштар менән осрашып, уларға өгөт-нәсихәт биргәс, юлға сыҡтылар+.

17

Тессалонике ҡалаһында боларыш

17^1Илселәр, Амфиполис һәм Аполлония ҡалалары аша үтеп, Тессалонике ҡалаһына килеп етте. Унда йәһүдтәр ғибәҙәтханаһы бар ине+. 2Паулус, ғәҙәттәгесә, ғибәҙәтханаға килде һәм өс шәмбе рәттән йәһүдтәр менән Изге Яҙмаларҙа әйтелгәндәр тураһында фекер алышты+. 3Уларға Мәсихтең ғазап сигергә һәм үленән терелергә тейешлеген аңлатты һәм иҫбат итте.

– Мин һеҙгә вәғәзләгән Ғайса – шул Мәсих бит инде, – тине Паулус+.

4Йәһүдтәрҙең ҡайһы берҙәре, шулай уҡ Алланы ололап йәшәгән бик күп гректар, уларҙың күп кенә күренекле ҡатын-ҡыҙҙары иманға килде һәм Паулус менән Силасҡа ҡушылды. 5Был бүтән йәһүдтәрҙә көнләшеү уятты, улар, баҙар майҙанындағы йүнһеҙ кешеләрҙе йыйып, ҡалала бола ҡуптарҙы. Паулус менән Силасты халыҡ алдына сығарыу өсөн, уларҙы Ясондың өйөнә барып эҙләнеләр+. 6Илселәрҙе тапмағас, Ясонды һәм иманлы ҡайһы бер кешеләрҙе ҡала башлыҡтары янына һөйрәп алып килделәр.

– Ошо әҙәмдәр бөтә ерҙә бола ҡуптарып йөрөй, әле улар бында ла килеп еткән. 7Ә Ясон уларҙы үҙ өйөнә индергән. Улар барыһы ла ҡайсарҙың әмерҙәренә ҡаршы сығып, Ғайса тигән башҡа бер батша бар тип әйтәләр, – тип ҡысҡырҙылар+.

8Был һүҙҙәр халыҡты һәм ҡала башлыҡтарын хафаға һалды. 9Ә Ясонды һәм башҡаларҙы, иреккә сығыу өсөн билдәләнгән күләмдә аҡса түләттергәс, ҡайтарып ебәрҙеләр.

Илселәр Бероя ҡалаһында

10Төн еткәс тә имандаштары Паулус менән Силасты Бероя ҡалаһына оҙатты. Берояға барып еткәс, Паулус менән Силас йәһүдтәр ғибәҙәтханаһына китте. 11Бындағы кешеләр Тессалонике ҡалаһындағыларға ҡарағанда инсафлыраҡ ине. Улар Алла һүҙен бик теләп ҡабул итте һәм һәр көн Паулус һөйләгән һүҙҙәрҙең дөрөҫлөккә тап киләме икәнен тикшерер өсөн Изге Яҙманы өйрәнде. 12Күп кенә йәһүдтәр иманға килде, шулай уҡ мөхтәрәм грек ҡатындары һәм ирҙәре араһында ла иманға килеүселәр аҙ булманы.

13Әммә, Паулустың Бероя ҡалаһында ла Алла һүҙен вәғәзләүе тураһында белеп ҡалғас, Тессалоникела йәшәүсе йәһүдтәр бында ла килде һәм, ҡотҡо һалып, халыҡта асыу тыуҙырҙы. 14Тиҙ арала имандаштары Паулусты диңгеҙ буйына ебәрҙе, ә Силас менән Тимоҫеус Берояла ҡалды. 15Паулусты оҙатыусылар уның менән Афинаға тиклем барҙы, шунан һуң ғына ҡайтып киттеләр. Паулус улар аша Силасҡа һәм Тимоҫеусҡа мөмкин тиклем тиҙерәк килеп етергә ҡушты.

Паулус Афинала

16Силас менән Тимоҫеусты көтөп Афинала йөрөгәндә, Паулус бында һындарҙың күп булыуына әсенде+. 17Ул ғибәҙәтханала йәһүдтәр һәм Аллаға хөрмәт күрһәтеүсе бүтән кешеләр менән әңгәмәләр ҡороп ултырҙы, шулай уҡ көн һайын баҙар майҙанында осраған кешеләр менән һөйләште.

18Шулай бер көн эпикурсылар һәм стоиктар[*] мәктәбенә ҡараған ҡайһы бер фәлсәфә әһелдәре Паулус менән бәхәскә инде. Паулус Ғайса тураһында һәм үленән терелеү хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе еткергәс, фәлсәфәселәрҙең ҡайһы берҙәре:

– Был бушҡыуыҡ нимә әйтергә теләй? – тине, ә икенселәре:

– Ул сит илаһтар тураһында вәғәз һөйләй булһа кәрәк, – тиеште. 19Улар Паулусты үҙҙәре менән Ареопаг[*] кәңәшмәһенә алып барҙы.

– Вәғәзләгән был яңы тәғлимәтең тураһында һөйлә әле беҙгә+. 20Һин бит сәйер нәмәләр хаҡында әйтәһең, беҙ уларҙың ни аңлатҡанын белергә теләр инек, – тинеләр.

21Ниндәй ҙә булһа яңы фекерҙәр тураһында һөйләшеү йәки тыңлау афиналыларҙың һәм унда йәшәгән сит ил кешеләренең яратҡан шөғөлө ине.

22Паулус Ареопаг кәңәшмәһе алдына баҫты.

– Афина халҡы! Һеҙҙең бик тә диндар булыуығыҙҙы бөтә яҡлап күреп торам, – тине ул. – 23Изге ҡоролмаларығыҙҙы ҡарап йөрөгәндә «Билдәһеҙ аллаға» тип яҙылған ҡорбан усағын да күрҙем. Ошо үҙегеҙ ҙә белмәгән, ләкин Уға табынған Алла тураһында һеҙгә вәғәзләйем дә инде.

24Донъяны һәм унда булған һәммә нәмәне бар иткән Алла – Ул күктәрҙең һәм ерҙең Хужаһы. Ул кеше ҡулы менән төҙөлгән ҡорамдарҙа йәшәмәй,+
25+кешеләрҙең Уға ҡул хеҙмәте күрһәтеүенә лә мохтаж түгел. Ул Үҙе һәр кемгә тормош, һулыш һәм башҡа бар нәмәне бирә+. 26+Бөтөн ер йөҙөндә йәшәһендәр тип, Ул бер әҙәмдән тотош кешелекте барлыҡҡа килтерҙе, барыһына ла ваҡыт һәм йәшәү урындарының сиктәрен билдәләне+. 27+Ул быны кешеләр Алланы эҙләһендәр, бәлки, Уны тойомлап табырҙар, тип эшләне. Ә бит Ул беҙҙең беребеҙҙән дә алыҫ түгел. 28Ҡайһы бер шағирҙарығыҙ: «Беҙ ҙә Уның нәҫеленән», – тигән кеүек, «беҙ Уның арҡылы йәшәйбеҙ, хәрәкәт итәбеҙ һәм көн күрәбеҙ»+. 29Шуға күрә, Алла нәҫеленәнбеҙ икән, Алланы кеше ниәте һәм оҫталығы менән яһалған алтын, көмөш йәки таш һынға оҡшаш тип уйларға тейеш түгелбеҙ+. 30Шулай итеп, хәҡиҡәтте белмәйенсә йәшәгән замандарҙы Алла ғәйеп итмәне, ләкин хәҙер Ул бөтә ерҙә бар халыҡҡа тәүбә итергә бойора+. 31Алла бар ғаләмдәге ғәҙел хөкөм итеү көнөн билдәләне бит. Хөкөм итәсәк Затты ла һайлап ҡуйҙы инде. Алла, ул Затты үленән терелтеп, бының ысынлығын һәр кемгә иҫбат итте, – тине Паулус+.

32Үлеләрҙең терелеүе тураһында ишеткәс, ҡайһы берәүҙәр көлдө, ә икенселәре:

– Был хаҡта һине икенсе юлы тыңларбыҙ, – тине.

33Шунан һуң Паулус Ареопагтан сығып китте. 34Ҡайһы бер кешеләр уға ҡушылып иманға килде. Улар араһында Ареопаг ағзаһы Дионусиос, Дамарис исемле бер ҡатын һәм башҡалар бар ине.

18

Паулус Коринҫос ҡалаһында

18^1Бынан һуң Паулус, Афинанан китеп, Коринҫос ҡалаһына килде. 2Ул унда сығышы менән Понтос өлкәһенән булған Акулас атлы бер йәһүдте осратты. Клаудиус ҡайсар бөтөн йәһүдтәргә Римдан китергә әмер биргәнлектән, ул ҡатыны Прискилла менән күптән түгел Италиянан килгәйне. Паулус уларҙың хәлен белергә барҙы+. 3Уларҙың һөнәрҙәре бер ине: сатыр яһау, шунлыҡтан Паулус улар менән бергә эшләргә ҡалды. 4Һәр шәмбе көндө ул ғибәҙәтханала йәһүдтәр һәм гректар менән фекер алышты, уларҙы инандырырға тырышты+.

5Силас менән Тимоҫеус Македониянан килгәс, Паулус үҙенең бөтә ваҡытын, Ғайсаның Мәсих икәнлеге хаҡында шаһитлыҡ ҡылып, йәһүдтәргә вәғәз һөйләүгә бағышланы+. 6Әммә йәһүдтәр уға ҡаршы сығып, яман телләшә башлағас, кейемендәге туҙанды ҡағып:

– Һәләкәтегеҙгә үҙегеҙ ғәйепле. Минең намыҫым таҙа, инде башҡа халыҡтар араһына китәм, – тине+.

7Ул, ғибәҙәтхананан сығып, йәнәшәлә генә Аллаға хөрмәт күрһәтеп йәшәгән Титиос Юстос исемле кешенең өйөнә барҙы. 8Ғибәҙәтхана башлығы Криспос иһә үҙенең бөтә ғаиләһе менән Раббыға инанды. Күп кенә коринҫостар ҙа, Паулустың һөйләгәндәрен ишетеп, иманға килде һәм һыуға сумдырылыу йолаһын үтте+.

9Бер ваҡыт төндә Паулусҡа илаһи күренмеш килде. Унда Раббы:

– Ҡурҡма! Һөйләүеңде дауам ит, туҡтама. 10Мин һинең менән, бер кем дә һиңә һөжүм итеп яуызлыҡ ҡылмаҫ. Был ҡалала Миңә тоғро кешеләр күп, – тине.

11Паулус, имандағы кешеләрҙе Алла һүҙенә өйрәтеп, Коринҫоста йыл ярым йәшәне.

12Ахаяла Галлион өлкә башлығы булған ваҡытта йәһүдтәр, берләшеп, Паулусҡа ҡаршы күтәрелде һәм уны тотоп хөкөм йортона алып барҙы.

13– Был әҙәм кешеләрҙе Аллаға ҡануныбыҙҙа әйтелмәгәнсә табынырға өйрәтә, – тинеләр.

14Паулус ниҙер әйткәнсе, Галлион йәһүдтәргә:

– Йәһүд халҡы! Әгәр ҙә уны ниндәйҙер яуыз эш йәки енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләһәгеҙ, һеҙҙең дәғүәләрегеҙҙе тыңларға сәбәп булыр ине. 15Әммә дәғүәләрегеҙ айырым һүҙҙәр, исемдәр һәм үҙ ҡанунығыҙға бәйле икән, уларҙы үҙегеҙ хәл итегеҙ. Мин бындай эштә хөкөмдар булырға теләмәйем, – тип+
16уларҙы хөкөм йортонан ҡыуып сығарҙы.

17Шунан һуң ундағы кешеләр хөкөм йорто алдында ғибәҙәтхана башлығы Сосҫенесте тотоп туҡманы. Ә Галлиондың быға иҫе лә китмәне.

Паулустың Антиохияға ҡайтыуы

18+Паулус, Коринҫоста байтаҡ ваҡыт уҙғарғандан һуң, имандаштары менән хушлашып, һыу юлы менән Сүриәгә юлланды. Прискилла һәм Акулас та уның менән китте. Юлға сығыр алдынан, әйткән нәҙере буйынса, Паулус Кәнхреайҙа сәсен алдырҙы+.

19Эфесҡа килеп еткәс, Паулус юлдаштарынан айырылып ғибәҙәтханаға барҙы һәм унда йәһүдтәр менән һөйләшеп ултырҙы+. 20Йәһүдтәр уның үҙҙәре янында оҙағыраҡҡа ҡалыуын һораһалар ҙа, Паулус риза булманы. 21Улар менән һаубуллашып:

– Алла ихтыярында булһа, тағы килермен, – тине.

Бынан һуң ул һыу юлы менән Эфестан китте[*]+. 22Ҡайсареяға барып еткәс, караптан төшөп, Йәрүсәлимгә килде, ундағы берҙәмлекте сәләмләгәндән һуң Антиохияға китте. 23Унда бер аҙ ваҡыт булғандан һуң, Паулус юлға сыҡты, Галатия һәм Фругия ерҙәре аша уҙып, барса шәкерттәрҙе иманда нығытты+.

Аполлостың хеҙмәте

24Эфесҡа сығышы менән Искәндәриәнән булған, сәсән телле һәм Яҙманы бик яҡшы белгән Аполлос исемле бер йәһүд килде+. 25Ул Раббы юлына өйрәтелгәйне һәм, Яхъя ҡалдырған һыуға сумдырылыу йолаһын ғына белһә лә, ялҡынлы рух менән Ғайса тураһында ысынын бәйән итте һәм өйрәтте+. 26Ул ғибәҙәтханала бик ҡыйыу һөйләй башланы. Прискилла менән Акулас, Аполлостың һөйләгәндәрен ишетеп, уны үҙҙәре янына саҡырып алдылар һәм Алла юлы тураһында тулыраҡ итеп аңлаттылар+. 27Аполлос Ахаяға китергә ниәт белдергәс, имандаштары быны хупланы һәм ундағы шәкерттәргә, уны ҡабул итеүҙәрен һорап, хат яҙҙылар. Аполлос унда барғас, Алла мәрхәмәте менән иманға килгәндәргә күп ярҙам күрһәтте+. 28Ул, Ғайсаның Мәсих икәнлеген Изге Яҙмаға нигеҙләнеп ышандырырлыҡ итеп иҫбатлап, бөтә халыҡ алдында йәһүдтәрҙең ҡарашын юҡҡа сығарҙы+.

19

Паулус Эфеста

19^1Аполлос Коринҫоста саҡта, Паулус, илдең таулы өлөштәре аша үтеп, Эфесҡа килде. Унда бер нисә шәкертте осратты һәм уларҙан:+

2– Һеҙ иманға килгәндә Изге Рухты ҡабул иттегеҙме? – тип һораны.

– Изге Рух тураһында беҙҙең ишеткәнебеҙ ҙә юҡ, – тинеләр уға.

3– Улай булғас, ниндәй һыуға сумдырылыу йолаһын үттегеҙ һуң?

– Яхъя ҡылған һыуға сумдырыуҙы, – тип яуап бирҙе шәкерттәр+.

4– Яхъя ҡылған һыуға сумдырыу гонаһтарҙан тәүбә итеү өсөн булды. Ул халыҡты үҙенән һуң килгән Затҡа, йәғни Ғайсаға, инанырға өндәне, – тине Паулус+.

5Быны ишеткәс, улар Раббы Ғайса исеме менән һыуға сумдырылды+. 6Паулус ҡулдарын уларҙың баштарына ҡуйғас, шәкерттәргә Изге Рух инде, улар таныш булмаған телдәрҙә һөйләй һәм Алла хәбәрен иғлан итә башланы+. 7Унда ун икеләп шәкерт бар ине.

8Паулус ғибәҙәтханаға барып, өс ай буйы ҡыйыу рәүештә вәғәзләне, Алла Батшалығы тураһында әңгәмәләр ҡороп, кешеләрҙә ышаныс тыуҙырҙы+. 9Әммә ҡайһы берәүҙәр, уҫаллашып һәм иманға килеүҙән баш тартып, йыйылған халыҡ алдында Раббының юлын яманланы. Шул сәбәпле Паулус улар янынан китте. Шәкерттәрҙе айырып алып, Тураннус тигән берәүҙең уҡыу йортонда улар менән көн дә әңгәмәләшеп ултырҙы.

10Ошо рәүешле ике йыл дауам итте. Шунлыҡтан Асия өлкәһендә йәшәгән бөтә йәһүдтәр ҙә, йәһүд булмағандар ҙа Раббы тураһындағы хәбәрҙе ишетте.

Скеуас улдары

11Алла иһә Паулустың ҡулдары менән иҫ китерлек ҡөҙрәтле эштәр ҡылды. 12Паулус ҡағылған ҡулъяулыҡтарҙы, билбауҙарҙы алып ҡайтып, ауырыуҙарҙың өҫтөнә һалғандан һуң, улар һауыҡты, эстәренән яуыз рухтар сыҡты+. 13Ҡайһы бер бағымсы илгиҙәр йәһүдтәр ҙә ен эйәләшкән кешеләрҙән яуыз рухтарҙы ҡыуып сығарырға теләп:

– Мин һеҙгә Паулус вәғәзләгән Ғайса вәкәләте менән бойорам, – тип Раббы Ғайса исемен ҡулланырға тырышты+.

14Йәһүдтәрҙең баш ҡаһины Скеуастың ете улы ла шулай итте. 15Әммә яуыз рух:

– Ғайсаны беләм, Паулус та миңә таныш, ә һеҙ кем? – тип яуап бирҙе+.

16Эсендә яуыз рух булған кеше бағымсыларға ташланды һәм, уларҙы бик ныҡ итеп туҡмағас, тегеләр ул йорттан яраланған һәм кейемдәре йыртылған хәлдә сығып ҡасты. 17Был ваҡиға Эфеста йәшәгән бөтә йәһүдтәргә һәм башҡа халыҡ кешеләренә мәғлүм булғас, барыһы ла ҡурҡыуға төштө, Раббы Ғайсаның исеме тағы ла нығыраҡ ихтирам ителә башланы. 18Иманға килгән күптәр ҡылған насар эштәрен таныны+. 19Ә сихырсылыҡ менән шөғөлләнеүселәрҙең күбеһе, үҙҙәренең китаптарын алып килеп, бөтәһенең күҙ алдында яндырҙы. Яндырылған китаптарҙың хаҡын иҫәпләгәйнеләр, барлығы илле мең көмөш тәңкә сыҡты.

20Раббы һүҙе бына шундай көс менән таралды һәм нығынды+.

Эфеста боларыш

21Ошо ваҡиғаларҙан һуң Паулус Македония һәм Ахая аша Йәрүсәлимгә ҡайтырға ҡарар итте.

– Йәрүсәлимдә булғандан һуң мин Римға барырға тейешмен, – тине ул+.

22Ике ярҙамсыһын, Тимоҫеус менән Әрәстосты Македонияға ебәреп, ул үҙе бер аҙ ваҡытҡа Асия өлкәһендә тотҡарланды+.

23Шул көндәрҙә Раббы юлы арҡаһында ҙур боларыш сыҡты. 24Был ҡалала Демитриус тигән көмөшсө бар ине. Ул, гректар алиһәһе Артемида ҡорамының өлгөләрен көмөштән ҡойоп, шуның менән һөнәрселәргә күп табыш алырға ярҙам итә ине. 25Демитриус көмөшсөләрҙе һәм башҡа һөнәр эйәләрен йыйып алып:

– Дуҫтар! Мул тормошобоҙҙоң ошо кәсепкә бәйле икәнен беләһегеҙ, – тине. – 26Күреп-ишетеп тә йөрөйһөгөҙ, әлеге Паулус, кеше ҡулы менән яһалған нәмәләр илаһ түгел, тип, Эфеста ғына түгел, бөтә Асия өлкәһендә тиерлек күп кешеләрҙе ышандырҙы һәм юлдан яҙҙырҙы+. 27Был беҙҙең кәсептең яманаты сығыу хәүефе менән генә түгел, ә бөйөк алиһә Артемида ҡорамының әһәмиәте бөтөүе менән дә янай. Барлыҡ Асия өлкәһе һәм бөтә донъя табынған алиһә үҙе лә илаһи бөйөклөгөнән мәхрүм ителер.

28Ошо һүҙҙәрҙе ишеткәс, һөнәрселәрҙең асыуы ҡабарып:

– Эфестар Артемидаһы бөйөк! – тип ҡысҡырырға керештеләр.

29Тиҙҙән бөтә ҡалала боларыш башланды. Паулустың юлдаштарын – македон кешеләре Гайҙы һәм Аристархосты тотоп алып, бөтәһе бергә тамаша урынына ташланды+. 30Паулус халыҡҡа сығырға теләне, ләкин шәкерттәр уны ебәрмәне. 31Шулай уҡ Асия өлкәһенең Паулустың дуҫтары булған күренекле әһелдәре лә, кешеләр артынан хәбәр ебәреп, уның тамаша урынында күренмәүен үтенде.

32Халыҡ йыйылған ерҙә берәүҙәр – бер, икенселәре бүтән нәмә ҡысҡырҙы. Йыйылышта тәртипһеҙлек хөкөм һөрҙө, йыйылғандарҙың күбеһе ни өсөн килгәнен дә белмәне. 33Ҡайһылары йәһүдтәр халыҡ алдына этеп сығарған Искәндәр исемле бер кешегә кәңәштәр бирҙе. Искәндәр, халыҡҡа һүҙ әйтергә теләп, ҡулы менән ишара яһаны. 34Уның йәһүд икәнен белеп ҡалғас:

– Эфестар Артемидаһы бөйөк! – тип бер тауыштан ҡысҡырыша башланылар.

Улар шулай ике сәғәт тирәһе ҡысҡырышты. 35Ниһайәт, ҡала етәкселәренең береһе халыҡты тынысландырып:

– Эфес халҡы! Эфестың бөйөк алиһә Артемида ғибәҙәтханаһын һәм күктән төшкән изге ташты һаҡлаусы ҡала икәнен кем генә белмәй? – тине. – 36Был бәхәсһеҙ икән, ул саҡта тыныс булырға, ҡыҙыулыҡ менән нимәлер ҡылырға тейеш түгелһегеҙ. 37Һеҙ тотоп килтергән был кешеләр Артемида ғибәҙәтханаһын да таламаған, беҙҙең алиһәбеҙҙе лә хурламаған. 38Демитриустың һәм уның янындағы башҡа һөнәрселәрҙең берәй кешегә дәғүәһе булһа, бының өсөн хөкөм йорттары һәм өлкә башлыҡтары бар. Бер-береһенә ана шунда барып ялыу итһендәр. 39Тағы һорауҙарығыҙ булһа, һеҙ уларҙы ҡанунға ярашлы халыҡ йыйылышында күтәрә алаһығыҙ. 40Беҙ хәҙер бөгөнгө ваҡиға өсөн фетнә сығарыуҙа ғәйепләнеү ҡурҡынысы алдында торабыҙ. Ә бит бындай йыйынды аҡларлыҡ һис бер дәлилебеҙ юҡ.

Шул һүҙҙәрҙе әйтеп, ҡала етәксеһе йыйылышты таратты.

20

Паулустың Македонияға һәм Грецияға сәфәре

20^1Боларыш туҡталғас, Паулус шәкерттәрҙе янына саҡырып алды, уларҙың күңелдәрен күтәрҙе һәм, һаубуллашып, Македония өлкәһенә юлланды+. 2Шул ерҙәрҙән үткәндә, иманлыларҙы дәртләндереп, күп нәсихәттәр бирҙе. Паулус Грецияла туҡталды. 3Унда өс ай булғандан һуң һыу юлы менән Сүриәгә китергә тип торғанда, йәһүдтәр уға ҡаршы этлек ҡылырға һүҙ ҡуйышты. Быны белеп ҡалған Паулус Македония аша ҡайтырға тигән фекергә килде+. 4Уны Бероянан Пуррос улы Сосипатрус, тессалоникеларҙан Аристархос һәм Секундос, Дербенан Гай, шулай уҡ Тимоҫеус һәм Асия өлкәһенән Тухикус менән Трофимус оҙата барҙы+. 5Улар алдан китеп, беҙҙе Троас ҡалаһында көтөп торҙо+. 6Ә беҙ Сөсө икмәк байрамынан һуң Филиппойҙан һыу юлы менән киттек һәм, биш көн тигәндә, Троаста уларға барып ҡушылдыҡ. Беҙ унда ете көн булдыҡ+.

Паулустың үлгән егетте терелтеүе

7Аҙнаның беренсе көнөндә икмәк һындырып ашау йолаһына бергә йыйылдыҡ. Паулус йыйылған халыҡ менән әңгәмә ҡороп ултырҙы һәм, икенсе көндө китергә ниәтләгәнлектән, һөйләшеү төн уртаһына тиклем һуҙылды+. 8Беҙ йыйылған өҫкө ҡаттағы бүлмәлә күп яҡтыртҡыстар яна ине. 9Паулус һөйләп торған ваҡытта тәҙрә төбөндә ултырған Әүтухус исемле йәш егетте йоҡо баҫты һәм ул, йоҡлап китеп, өсөнсө ҡаттан йығылып төштө. Күтәреп алғанда ул үле ине+.

10Паулус, урамға сығып, егетте эйелеп ҡыҫып ҡосаҡланы ла:

– Борсолмағыҙ, уның йәне үҙендә, – тине+.

11Яңынан бүлмәгә күтәрелеп, икмәк һындырып ашаны. Халыҡ менән таңға хәтлем һөйләшеп ултырғандан һуң, юлға сыҡты. 12Ә теге йәш егетте тере килеш өйөнә алып ҡайттылар. Был хәлгә барыһы ла ҡыуанды.

Паулустың Милетос ҡалаһына китеүе

13Беҙ, карапҡа ултырып, Ассос ҡалаһына табан юл алдыҡ, Паулусты шунда ултыртып алырға уйланыҡ. Тәүҙә ҡоро ерҙән барырға теләп, ул үҙе шулай ниәтләне. 14Ассоста осрашҡас, Паулусты алып, Митулене ҡалаһына барҙыҡ. 15Унан киткәндең икенсе көнөндә Хиос утрауы ҡаршыһында туҡталдыҡ, ә иртәгәһен Самос утрауында инек һәм тағы бер көндән Милетос ҡалаһына барып еттек. 16Паулус, Асия өлкәһендә тотҡарланмаҫ өсөн, Эфесты ситләтеп уҙырға булды, сөнки ул мөмкинлек булғанда Уңыш байрамы еткәнсе Йәрүсәлимгә барып етергә ашыға ине+. 17Ул берҙәмлектәге өлкәндәрҙе саҡыртырға Милетостан Эфесҡа кешеләр ебәрҙе. 18Улар килеп еткәс:

– Асия өлкәһенә килгәндең тәүге көндәренән үк һеҙҙең менән булып, нисек йәшәгәнемде үҙегеҙ беләһегеҙ, – тине уларға. –+
19Йәһүдтәрҙең яуыз ниәттәре арҡаһында килеп тыуған һынауҙарға ҡарамай, күндәмлек менән һәм күҙ йәштәремде түгеп, Раббыға хеҙмәт иттем. 20Һеҙгә файҙалы булырҙай бер нәмәне лә бәйән итмәй ҡалдырманым, һеҙҙе халыҡ алдында ла, өйҙән-өйгә йөрөп тә өйрәттем. 21Тәүбә итеп Аллаға табан боролоуҙың һәм Раббыбыҙ Ғайсаға инаныуҙың зарурлығы тураһында йәһүдтәргә лә, йәһүд булмағандарға ла иғлан иттем.

22Ә хәҙер, Рух ихтыярына буйһоноп, Йәрүсәлимгә барам. Унда мине нимә көткәнен дә белмәйем. 23Фәҡәт шуны беләм: ниндәй генә ҡалаға барһам да, Изге Рух мине бығауҙар һәм хәсрәт көтөүе тураһында иҫкәртә+. 24Ләкин мин үҙ тормошомдоң ҡәҙере өсөн ҡайғырмайым, тик хеҙмәтемде һәм Раббы Ғайсанан ҡабул итеп алған эште – Алланың мәрхәмәте тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе иғлан итеү вазифаһын теүәлләп ҡуйырға теләйем+.

25Алла Батшалығын арағыҙҙа йөрөп вәғәзләүемде ишеткәндәрегеҙҙең береһе лә мине бүтәнсә күрмәҫен хәҙер инде беләм. 26Шуға күрә бөгөн һеҙгә иғлан итәм: әгәр берәйегеҙ һәләк булһа, бында минең ғәйебем юҡ+. 27Мин һеҙгә Алланың ихтыярын тулыһынса бәйән иттем.

28Шулай итеп, үҙегеҙ хаҡында һәм Изге Рух һеҙҙе көтөүсе итеп ҡуйған көтөү тураһында ҡайғыртығыҙ. Үҙ Улының ҡаны аша Алла Үҙенеке иткән берҙәмлеккә көтөүселәр булығыҙ+. 29Мин киткәндән һуң арағыҙға аяуһыҙ бүреләр киләсәген беләм, улар көтөүҙе йәлләп тормаясаҡ+. 30Хатта һеҙҙең арағыҙҙан да, шәкерттәрҙе үҙҙәренең арттарынан эйәртеп алып китеү өсөн, хәҡиҡәтте боҙоп күрһәтеүселәр сығасаҡ+. 31Шуға күрә һаҡ булығыҙ, өс йыл буйы һеҙҙең һәр берегеҙгә күҙ йәштәрем аша көнө-төнө биргән нәсихәттәремде хәтерегеҙҙән сығармағыҙ+. 32Хәҙер һеҙҙе Алла ҡулына һәм Уның мәрхәмәте тураһындағы һүҙгә тапшырам. Уның һүҙе ышанысығыҙҙы тағы ла нығытырға һәм Үҙенең изге халҡы араһында һеҙгә өлөш бирергә һәләтле+.

33Мин һис кемдең алтын-көмөшөнә лә, кейеменә лә ҡыҙыҡманым+. 34Һеҙ беләһегеҙ, үҙемдең һәм янымда булғандарҙың ихтыяждарын бына ошо ҡулдарым ҡәнәғәтләндерҙе+. 35Раббы Ғайсаның: «Алыуға ҡарағанда биреүҙә бәхет күберәк», – тигән һүҙҙәрен иҫтә тотоп, хәлһеҙҙәргә тырышып ярҙам итеү фарыз. Шулай эшләргә кәрәклекте һәр эшем менән күрһәттем, – тине Паулус+.

36Һөйләп бөткәс, тубыҡланып, улар менән бергә доға ҡылды+. 37Бөтөнөһө илап, Паулусты ҡосаҡлап үпте. 38Бигерәк тә уның «мине ҡабат күрмәҫһегеҙ инде» тигән һүҙҙәренә ҡайғырҙылар. Шунан уны карапҡаса оҙата барҙылар.

21

Паулустың Милетостан Йәрүсәлимгә барыуы

21^1Беҙ, улар менән һаубуллашып, диңгеҙгә сыҡтыҡ һәм туп-тура Кос утрауындағы ҡалаға йүнәлеш алдыҡ. Икенсе көндө Родоста, унан Патара утрауында булдыҡ. 2Унда Фойникә өлкәһенә барыусы карапты табып ултырҙыҡ та ҡуҙғалып киттек. 3Кипр утрауын көньяғынан урап үтеп, Сүриә өлкәһенә табан йөҙҙөк. Тирҙа туҡталыш яһаныҡ, сөнки унда караптан йөк бушатылырға тейеш ине.

4Шәкерттәрҙе эҙләп тапҡандан һуң, яндарында ете көн булдыҡ. Улар, Рухтың иҫкәртеүенән сығып, Паулусты Йәрүсәлимгә бармаҫҡа күндерҙе+. 5Әммә, китер ваҡыт еткәс, юлға сыҡтыҡ. Барлыҡ иманлылар ҡатындары һәм балалары менән беҙҙе ҡаланан сыҡҡансы оҙата барҙы, ә яр буйына килеп еткәс, бөтәбеҙ бергә тубыҡланып доға ҡылдыҡ+. 6Хушлашҡандан һуң беҙ карапҡа ултырҙыҡ, улар өйҙәренә ҡайтып китте.

7Беҙ, Тирҙан юлыбыҙҙы дауам итеп, Птолемаис ҡалаһына килеп төштөк. Ундағы имандаштарҙың хәлен белеп, улар менән бер көн булдыҡ. 8Ә икенсе көндө беҙ Ҡайсареяға килдек һәм Йәрүсәлимдә һайланып алынған ете ярҙамсының[*] береһе, Һөйөнөслө Хәбәрҙе таратыусы Филиппустың өйөндә туҡталдыҡ+. 9Уның Алла хәбәрен иғлан итеүсе пәйғәмбәр ҡыҙҙары – кейәүгә сыҡмаған дүрт ҡыҙы бар ине+.

10Беҙ килеүгә бер нисә көн уҙғас, Йәһүҙиәнән Һағаб исемле бер пәйғәмбәр килде+. 11Яныбыҙға килде лә, Паулустың билбауын алып, үҙенең аяҡ-ҡулын бәйләне.

– Изге Рух: «Йәрүсәлимдәге йәһүдтәр был билбауҙың эйәһен бына шулай бәйләйәсәк һәм уны мәжүсиҙәр ҡулына тапшырасаҡ», – тип әйтә, – тине Һағаб+.

12Быны ишеткәс, беҙ ҙә, унда булған башҡа кешеләр ҙә Паулустың Йәрүсәлимгә бармауын үтендек+. 13Әммә ул:

– Һеҙ нимә эшләйһегеҙ? Ниңә илап, йөрәгемде телгеләйһегеҙ? Мин Раббы Ғайса исеме хаҡына Йәрүсәлимдә тотҡон булырға ғына түгел, үлергә лә әҙермен, – тип яуап бирҙе+.

14Беҙ, уны күндерә алмаҫыбыҙҙы аңлағас, тынысланып:

– Раббының ихтыярынса булһын! – тинек.

15Ҡайсареяла бер ни тиклем ваҡыт үткәргәс, йыйынып, Йәрүсәлимгә киттек. 16Беҙҙең менән бергә Ҡайсареянан бер нисә шәкерт тә барҙы. Улар беҙҙе күптән иманға килгән кипрлы Мнасон атлы шәкерт янына, беҙ туҡталасаҡ өйгә алып барҙы.

Паулус Яҡуп янында

17Йәрүсәлимгә килгәс, имандаштар беҙҙе шатланып ҡабул итте. 18Икенсе көндө Паулус Яҡуп янына килде. Беҙ ҙә уға эйәреп барҙыҡ. Унда барлыҡ берҙәмлек өлкәндәре йыйылғайны+. 19Паулус уларҙы сәләмләгәндән һуң, үҙенең хеҙмәте арҡылы Алланың башҡа халыҡтар араһында ниҙәр эшләгәнен ентекләп һөйләп бирҙе. 20Паулусты тыңлағас, ундағылар Алланы данланы. Шунан Паулусҡа:

– Беләһеңме, имандаш, – тинеләр, – йәһүдтәр араһында инде нисә мең иманға килгән кеше бар. Уларҙың бөтәһе лә Муса ҡанунын бик ихлас яҡлай+. 21Һинең хаҡта уларға, һин, йәнәһе, бүтән халыҡтар араһында йәшәгән барлыҡ йәһүдтәрҙе улдарын сөннәткә ултыртмағыҙ, йәһүд халҡының йолаларын тотмағыҙ тип өндәп, Муса ҡанунынан баш тартырға өйрәтәһең икән, тип әйткәндәр+. 22Нимә эшләргә? Әлбиттә, улар һинең килеүеңде ишетер. 23+Шуға күрә, кәңәшебеҙ шул: беҙҙә нәҙер әйткән дүрт кеше бар,+
24улар менән бергә таҙарыныу йолаһын үтә. Сәстәрен алдыра алһындар өсөн, уларҙың сығымдарын үҙ өҫтөңә ал. Бөтәһе лә һинең хаҡта ишеткәндәренең дөрөҫ түгеллеген һәм үҙеңдең дә ҡанунға буйһоноп йәшәүеңде күрер+.

25Ә инде Ғайса Мәсихкә инанған башҡа халыҡ кешеләренә килгәндә, беҙ уларға үҙебеҙҙең ҡарарҙы әйтеп хат яҙҙыҡ. «Ялған илаһтарға ҡорбан итеп килтерелгән ризыҡтан, ҡандан, быуып үлтерелгән хайуандың итенән һәм енси аҙғынлыҡтан тыйылығыҙ», – тинек уларға+.

26Икенсе көндө Паулус был кешеләрҙе үҙе менән алып, улар менән бергә таҙарыныу йолаһын үтте. Шунан һуң Алла йортона инде. Унда ул таҙарыныу көндәренең ҡасан тамам буласағы һәм уларҙың һәр береһе өсөн ҡасан ҡорбан килтереләсәге хаҡында иғлан итте+.

Паулустың ҡулға алыныуы

27Таҙарыныуҙың ете көнө үтте тигәндә Асия өлкәһенән килгән бер нисә йәһүд, Паулусты Алла йортонда күреп, уға ҡаршы бөтә халыҡты ҡотортто. Уны тотоп алып:

28– Исраилдар, ярҙам итегеҙ! Үҙенең өйрәтеүҙәре менән бөтөн ерҙә халҡыбыҙға, ҡанунға һәм был урынға ҡаршы ҡуйған кеше – ошо. Етмәһә, мәжүсиҙәрҙе Алла йортона алып килеп, был изге урынды мәсхәрә итте! – тип ҡысҡырҙылар+.

29Улар бынан алда Эфес кешеһе Трофимусты ҡалала Паулус менән бергә күргәнлектән, уны Алла йортона Паулус алып ингән, тип уйлағайнылар+.

30Бөтә ҡалала ығы-зығы ҡупты, төрлө яҡтан халыҡ йыйылды. Паулусты тотоп алып Алла йортонан һөйрәп сығарҙылар, һәм ҡапҡалар шунда уҡ бикләнде. 31Уны үлтерергә йыйынған мәлдә, ғәскәриҙәр башлығына бөтә Йәрүсәлимдә башланған буталыш тураһында хәбәр иттеләр. 32Ул, шунда уҡ ғәскәриҙәр һәм йөҙ баштарын алып, халыҡ йыйылған ергә ашыҡты. Кешеләр, башлыҡты һәм ғәскәриҙәрҙе күреп, Паулусты туҡмауҙан туҡтаны. 33Ғәскәриҙәр башлығы, яҡыныраҡ килеп, Паулусты ҡулға алды, уны ике сылбыр менән бығауларға әмер бирҙе.

– Был кеше кем һәм ул нимә эшләне? – тип һораны ул+.

34Халыҡ араһында берәүҙәр – бер, икенселәре икенсе нәмә ҡысҡырҙы. Ғәскәриҙәр башлығы бындай шау-шыуҙа эштең ниҙәлеген аңлай алманы, шунлыҡтан Паулусты нығытмаға алып барырға ҡушты+. 35Улар баҫҡысҡа килеп еткәндә, халыҡ шул тиклем ҡыҫҡайны, ғәскәриҙәргә Паулусты күтәреп барырға тура килде. 36Халыҡ төркөмө:

– Үлем уға! – тип ҡысҡыра-ҡысҡыра эйәреп барҙы.

37Нығытма ишектәренә яҡынлашҡас, Паулус ғәскәриҙәр башлығына:

– Һиңә бер нәмә әйтергә мөмкинме? – тине.

– Һин грекса беләһең икән дә баһа! – тип ғәжәпләнде теге. – 38Тимәк, яңыраҡ фетнә күтәреп, дүрт мең юлбаҫарҙы үҙе артынан сүлгә алып сыҡҡан Мысыр кешеһе түгелһең инде?

39– Мин – йәһүд, Киликия өлкәһендәге арыу уҡ танылған Тарсос ҡалаһынан. Үтенәм, халыҡҡа һөйләргә рөхсәт ит, – тине Паулус уға+.

40Ғәскәриҙәр башлығы рөхсәт бирҙе. Паулус баҫҡыста торған килеш халыҡҡа тынысланырға ишара яһаны. Тынлыҡ урынлашҡас, Паулус йәһүд телендә һөйләй башланы.

22

Паулустың Йәрүсәлимдә һөйләгән телмәре

22^1– Атайҙар һәм ағай-эне! Үҙемде яҡлап бер нисә һүҙ әйтергә рөхсәт итегеҙ, – тине Паулус.

2Уның үҙҙәре менән йәһүд телендә һөйләшкәнен ишетеп, халыҡ тынып ҡалды.

3– Мин – йәһүд, – тине Паулус. – Киликияның Тарсос ҡалаһында тыуҙым, Йәрүсәлимдә тәрбиәләндем. Хөрмәтле Ғамалиилдың шәкерте булып, атайҙар ҡанунына ентекләп өйрәтелдем. Мин дә, бөгөнгө һеҙҙең һәммәгеҙ кеүек үк, Аллаға бик ныҡ бирелгән кеше+.

4Мин был юлдан барыусыларҙы үлемгә еткергәнгә тиклем эҙәрлекләнем, ир-атты ла, ҡатын-ҡыҙҙы ла бығаулап төрмәләргә ташлаттым+. 5Һүҙҙәремде баш ҡаһин һәм аҡһаҡалдар кәңәшмәһе раҫлай ала. Дамаскта йәшәгән йәһүд туғандарға мин уларҙан хат алдым һәм, шул юлдан барыусыларҙы ҡулға алып, язаға тарттырыр өсөн Йәрүсәлимгә алып килергә тип, Дамаскка йүнәлгәйнем+.

6Дамаскка етеп килгәндә, төш тирәһендә, ҡапыл күктән төшкән сағыу яҡтылыҡтан тирә-яғым балҡып китте+. 7Мин ергә йығылдым һәм: «Шаул, Шаул! Ниңә һин Мине эҙәрлекләйһең?» – тигән тауыш ишеттем. 8«Һин кем, Әфәнде?» – тип һораным. «Мин – һин эҙәрләгән назаралы Ғайса», – тине Ул. 9Юлдаштарым яҡтылыҡты күрҙе, ләкин миңә Һөйләүсенең тауышын ишетмәне. 10Мин Унан: «Әфәндем, миңә нимә эшләргә?» – тип һораным. «Тор ҙа Дамаскка бар, унда һиңә тәғәйенләнгән барлыҡ эштәр тураһында әйтерҙәр», – тине миңә Раббы.

11Көслө яҡтылыҡтан күҙем күрмәҫ булды, шуға күрә юлдаштарым мине Дамаскка етәкләп алып барҙы. 12Унда йәһүдтәр араһында хөрмәтле, диндар һәм ҡанунға тоғро Һананиас исемле берәү+
13яныма килде лә: «Шаул туған! Күҙҙәрең асылһын», – тине. Шул мәл күҙҙәрем асылды ла уны күрҙем. 14«Ата-бабаларыбыҙҙың Аллаһы Үҙ ихтыярын белергә, Хаҡ булғанды күреп, Уның тауышын ишетергә һине алдан билдәләне, – тине Һананиас. – 15Һин, бөтәһенә лә күргәндәреңде һәм ишеткәндәреңде һөйләп, Уның тураһында шаһитлыҡ ҡылырһың+. 16Һуҙылма! Тор ҙа һыуға сумдырылыу йолаһын үт, Раббыға мөрәжәғәт итеп, гонаһтарыңды йыуып төшөр»+.

17Йәрүсәлимгә ҡайтып, Алла йортонда доға ҡылған ваҡытта миңә илаһи күренмеш килде һәм мин+
18Раббыны күрҙем. Ул миңә: «Ашыҡ, Йәрүсәлимдән йәһәтерәк кит, сөнки бында Минең хаҡтағы шаһитлығыңды ҡабул итмәйәсәктәр», – тине. 19«Раббым! – тинем мин. – Ғибәҙәтхананан-ғибәҙәтханаға йөрөп, Һиңә инанған кешеләрҙе төрмәгә ултыртыуым һәм туҡмауым хаҡында улар белә. 20Һинең хаҡта шаһитлыҡ ҡылыусы Стефанустың ҡаны ҡойолған ваҡытта мин шунда инем. Мин уны үлтереүҙе хупланым, үлтереүселәрҙең кейемдәрен һаҡлап торҙом», – тип яуап бирҙем+. 21Раббы миңә: «Бар, Мин һине алыҫҡа, башҡа халыҡтар янына ебәрәм», – тине.

Паулус – Рим гражданы

22Ошо һүҙҙәрҙе әйткәнсе Паулусты тыңланылар, ә унан:

– Был әҙәмде ер йөҙөнән юҡ итергә! Бындай кеше йәшәргә тейеш түгел! – тип ҡысҡыра башланылар.

23Улар аҡыра-аҡыра кейемдәрен өҫкә күтәреп болғаны, һауала туҙан туҙҙырҙы[*]. 24Ғәскәриҙәр башлығы Паулусты нығытмаға алып китергә әмер бирҙе. Уға ҡаршы шул тиклем аҡырыуҙарҙың сәбәбен белер өсөн, уны ҡамсылап һорау алырға бойорҙо. 25Ләкин уны ҡайыштар менән бәйләгән саҡта Паулус үҙ янында торған йөҙ башынан:

– Рим гражданын хөкөм итмәй тороп ҡамсыларға рөхсәт ителәме ни һеҙгә? – тип һораны+.

26Йөҙ башы, быны ишеткәс, ғәскәриҙәр башлығына барып:

– Һин нимә эшләйһең? Был бит Рим гражданы, – тине.

27Шунан һуң ғәскәриҙәр башлығы Паулус янына килде:

– Һин ысынлап та Рим гражданымы?

– Эйе, – тине Паулус.

28– Мин был гражданлыҡты бик күп аҡса түләп алдым, – тип яуап бирҙе ғәскәриҙәр башлығы.

– Ә мин Рим гражданы булып тыуҙым, – тине Паулус.

29Һорау ала торған кешеләр шунда уҡ ситкәрәк китте, ә ғәскәриҙәр башлығы, Паулустың Рим гражданы икәнен белгәс, уны бәйләргә ҡушҡаны өсөн ҡурҡыуға төштө.

Паулус Юғары кәңәшмә алдында

30Икенсе көндө, йәһүдтәрҙең Паулусты нимәлә ғәйепләүҙәрен аныҡ белергә теләп, ғәскәриҙәр башлығы баш ҡаһиндарға, Юғары кәңәшмә ағзаларының бөтәһенә лә йыйылырға әмер бирҙе һәм Паулусты, бығауҙарын систереп, улар алдына баҫтырҙы.

23

23^1Паулус Юғары кәңәшмә ағзаларына ҡарап:

– Туғандар! – тине. – Бөгөнгө көнгәсә Алла ҡаршыһында саф выждан менән йәшәнем+.

2Иң баш ҡаһин Һананиас Паулус янында тороусыларға уның ауыҙына һуғырға ҡушты+. 3+Паулус уға:

– Эй һин, ағартылған диуар[*], һиңә Алла һуғасаҡ! Һин ҡанун буйынса мине хөкөм итергә тип ултыраһың, ә үҙең, ҡанунға ҡаршы килеп, миңә һуғырға әмер бирәһең, – тине+.

4– Алланың иң баш ҡаһинын мыҫҡыл итергә нисек батырсылыҡ итәһең? – тинеләр уның янында тороусылар+.

5+– Мин, туғандар, уның иң баш ҡаһин икәнен белмәнем, – тине Паулус. – Изге Яҙмала: «Халҡыңдың башлығы тураһында насар һөйләмә», – тип яҙылған бит+.

6Бындағыларҙың бер өлөшө – саддукейҙар, икенсе өлөшө фарисейҙар[*] икәнлеген күргәндән һуң, Паулус ҡысҡырып:

– Туғандар! Минең ата-бабаларым фарисей булған, үҙем дә фарисей. Мине үлеләрҙең терелеүенә өмөт бағлағаным өсөн хөкөм итәләр, – тине+.

7Ул шулай тигәс, фарисейҙар менән саддукейҙар араһында ҡаты бәхәс ҡупты һәм йыйылыш икегә бүленде, 8сөнки саддукейҙар үленән терелеү ҙә, фәрештәләр ҙә, рухтар ҙа юҡ тиҙәр, ә фарисейҙар быларҙың бөтәһенә лә ышана+. 9Шау-шыу күтәрелде, фарисейҙарҙан булған ҡайһы бер ҡанун белгестәре тороп, ҡәтғи рәүештә:

– Беҙ был кешелә һис бер насарлыҡ күрмәйбеҙ. Бәлки, уға ысынлап та рух йәки фәрештә әйткәндер, – тинеләр+.

10Ыҙғыш шул тиклемгә барып етте, ғәскәриҙәр башлығы, Паулусты өҙгөләп ташлауҙарынан ҡурҡып, ғәскәриҙәргә уны ундағы кешеләр араһынан алырға һәм нығытмаға илтергә әмер бирҙе.

11Киләһе төндә Паулус янына Раббы килде.

– Ҡыйыу бул! Йәрүсәлимдә Минең хаҡта нисек шаһитлыҡ ҡылған булһаң, Римда ла шулай шаһитлыҡ бирергә тейешһең, – тине Раббы+.

Йәһүдтәрҙең Паулусты үлтерергә һүҙ ҡуйышыуы

12Көн тыуғас, ҡайһы бер йәһүдтәр бергә йыйылып яуыз ниәт ҡорҙо һәм Паулусты үлтергәнгә тиклем ашамаҫҡа-эсмәҫкә ант итте. 13Ант итеүселәрҙең һаны ҡырҡтан ашыу ине. 14Улар баш ҡаһиндар һәм аҡһаҡалдар алдына барып:

– Беҙ Паулусты үлтермәй тороп бер нәмә лә ашамаҫҡа тантаналы рәүештә ант иттек. 15Ә хәҙер һеҙ һәм Юғары кәңәшмә, уның хаҡындағы эште теүәлерәк тикшерергә теләйбеҙ тигән булып, ғәскәриҙәр башлығынан уны янығыҙға килтереүҙәрен һорағыҙ. Беҙ әҙер генә торорбоҙ ҙа уны бында килеп етмәҫ борон уҡ үлтерербеҙ, – тинеләр.

16Паулустың һеңлеһенең улы, уларҙың яуыз ниәт ҡороуҙары тураһында ишетеп, нығытмаға барып, быны Паулусҡа еткерҙе. 17Паулус иһә, йөҙ баштарының береһен саҡырып:

– Был егетте ғәскәриҙәр башлығына алып бар, уның әйтәһе һүҙе бар, – тине.

18Йөҙ башы егетте ғәскәриҙәр башлығы янына алып килде:

– Тотҡон Паулус мине саҡырып алды ла был егетте һинең яныңа килтереүемде һораны. Уның һиңә мөһим хәбәре бар.

19Ғәскәриҙәр башлығы егетте ҡулынан тотоп ситкәрәк алып китте.

– Һин миңә нимә әйтергә теләйһең? – тип һораны.

20– Йәһүдтәр, Паулус хаҡындағы эште теүәлерәк тикшереү өсөн тигән булып, иртәгә һинән Паулусты Юғары кәңәшмә алдына килтереүегеҙҙе һорарға һүҙ ҡуйышҡандар, – тип яуап бирҙе егет. – 21Ләкин һин уларҙы тыңлама, сөнки Паулусты үлтергәнгә тиклем ашамаҫҡа һәм эсмәҫкә ант иткән ҡырҡтан ашыу кеше уны һағалап тора. Улар инде Паулусты үлтерергә әҙер, һеҙҙең һүҙегеҙҙе генә көтәләр.

22Шунан һуң ғәскәриҙәр башлығы:

– Быны миңә һөйләүең тураһында бер кемгә лә әйтмә, – тип егетте ҡайтарып ебәрҙе.

Паулустың идарасы Феликсҡа ебәрелеүе

23Ғәскәриҙәр башлығы ике йөҙ башын саҡырып алды. Уларға:

– Киске сәғәт туғыҙҙа Ҡайсареяға барырға ике йөҙ йәйәүле, етмеш һыбайлы һәм ике йөҙ уҡсы ғәскәр әҙерләгеҙ. 24Паулусҡа ла аттар әҙер булһын. Уны өлкә идарасыһы Феликс янына хәүеф-хәтәрһеҙ алып барып еткерегеҙ, – тине+
25һәм ошондай йөкмәткеле хат яҙҙы:

26«Клаудиус Лусиастан мөхтәрәм идарасы Феликсҡа сәләм!

27Йәһүдтәр, был кешене тотоп, үлтерергә йыйына ине. Әммә мин, уның Рим гражданы икәнен белгәс, ғәскәриҙәр менән барып ҡотҡарып алып ҡалдым+.

28Аҙаҡ, уны ни өсөн ғәйепләүҙәрен белергә теләп, ул кешене йәһүдтәрҙең Юғары кәңәшмәһенә алып барҙым+
29һәм ғәйепләүҙең йәһүдтәр ҡанунындағы бәхәсле мәсьәләләргә ҡағылышлы икәнлеген белдем. Әммә уны үлемгә йәки төрмәгә ябырлыҡ ғәйеп табып булманы+. 30Был кешегә ҡарата ҡорған яуыз ниәт тураһында ишеткәс, мин уны тиҙ арала һиңә ебәрҙем, ғәйепләүселәргә һинең алда уға ҡаршы фекерҙәрен әйтергә әмер бирҙем»+.

31Шулай итеп, ғәскәриҙәр, үҙҙәренә бирелгән әмерҙе үтәп, төндә Паулусты Антипатрисҡа алып китте. 32Ә икенсе көндө, Паулусты атлы ғәскәриҙәргә тапшырып, нығытмаға кире ҡайттылар. 33Ҡайсареяға барып еткәс, ғәскәриҙәр идарасыға хатты биреп, Паулусты уның ҡарамағына тапшырҙы. 34Идарасы хатты уҡып сыҡҡас, Паулустың ҡайһы өлкәнән булыуын һораны. Киликиянан икәнен белгәс,+
35был эште ғәйепләүселәр килгәс кенә тыңлаясағын әйтте. Ә Паулусты Һируд һарайы төрмәһендә һаҡ аҫтында тоторға ҡушты.

24

Паулусҡа ғәйеп ташлау

24^1Биш көндән, идарасы алдында Паулусҡа ҡаршы ғәйеп ташлау өсөн, иң баш ҡаһин Һананиас аҡһаҡалдар һәм хоҡуҡ белгесе Тертуллос исемле кеше менән бергә Ҡайсареяға килде+. 2Паулусты саҡыртып алғас, Тертуллос ғәйепләү һүҙҙәрен башланы:

3– Мөхтәрәм Феликс! Һинең етәкселегең аҫтында оҙаҡ ваҡыт тыныслыҡта йәшәүебеҙҙе һәм һин ҡайғыртҡанға күрә был халыҡтың хәле яҡшы яҡҡа үҙгәреүен һәр ваҡыт һәм һәр ерҙә күп рәхмәттәр менән таныйбыҙ, – тине ул. – 4Һине оҙаҡ мәшәҡәтләмәҫ өсөн, беҙҙең ҡыҫҡа ғына үтенесебеҙҙе ихлас тыңлауыңды үтенәм.

5Беҙ был кешене «йоғошло сир» тип таптыҡ. Ул Назара төркөмөнөң башлығы һәм бөтә донъяла йәшәүсе йәһүдтәр араһында боларыш ҡуптара+. 6-8Ул хатта Алла йортон нәжесләргә тырышты. Шуға күрә уны ҡулға алдыҡ[*]. Унан һорау алған саҡта нимәлә ғәйепләүебеҙҙе үҙең дә белерһең, – тине Тертуллос+.

9Йәһүдтәр:

– Эйе, шулай, – тип уның һүҙен раҫлап торҙо.

Паулус Феликс алдында

10Идарасы, һөйләргә мөмкин тип, Паулусҡа ишара яһаны.

– Һинең был халыҡ өҫтөнән күп йылдар хөкөмдар булыуыңды беләм, шуға күрә һинең алдыңда үҙемде яҡлап һүҙ әйтә алыуыма шатмын, – тине Паулус. – 11Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгәнемә ун ике көндән дә артыҡ түгеллеген еңел тикшерә алаһың. 12Минең Алла йортонда берәйһе менән бәхәсләшкәнемде йәки ғибәҙәтханаларҙа йә ҡалала халыҡ араһында фетнә таратҡанымды уларҙың күргәне юҡ. 13Үҙҙәре хәҙер миңә ташлаған ғәйептәрен дә иҫбат итә алмайҙар. 14Әммә һинең алда шуны таныйым: улар Ғайсаның юлын ялған тәғлимәтле төркөм тип кенә әйтә, мин иһә Ғайсаның юлынан барып, аталарым Аллаһына хеҙмәт итәм, ҡанунға һәм пәйғәмбәрҙәр тарафынан яҙылғандарҙың бөтөнөһөнә ышанам. 15Тәҡүә кешеләр ҙә, тәҡүә булмағандар ҙа үленән тереләсәк тип, улар кеүек үк мин дә Аллаға өмөт бағлайым+. 16Шуға күрә һәр ваҡыт Алла алдында һәм кешеләр ҡаршыһында саф выждан менән йәшәргә тырышам+.

17Бер нисә йылдан һуң, үҙ халҡыма хәйер-саҙаҡа биреү һәм Аллаға ҡорбан килтерер өсөн, Йәрүсәлимгә ҡайттым+. 18Алла йортонда таҙарыныу йолаһын үтеп, шул эштәрҙе башҡарған саҡта минең яныма халыҡ та йыйылмағайны, үҙем дә бер кемде лә борсоманым+. 19Әммә миңә Асия өлкәһенән бер нисә йәһүд килде. Ғәйепләрлек берәй сәбәптәре булһа, улар һинең ҡаршыңа барып баҫырға һәм мине ғәйепләргә тейеш ине. 20Йәки, Юғары кәңәшмә алдында торған сағымда, миндә ниндәй яуызлыҡ табыуҙары хаҡында бындағы кешеләр үҙҙәре әйтһен. 21Бәлки мин унда: «Бөгөн мин үленән терелеү мәсьәләһенә күрә алдығыҙҙа хөкөмдә торам», – тип ҡысҡырып әйткәнем өсөн ғәйеплемендер? – тине Паулус+.

22Раббының юлы хаҡында ярайһы уҡ яҡшы белгән Феликс:

– Һеҙҙең эшегеҙ тураһында ғәскәриҙәр башлығы Лусиас килгәс ҡарар ҡылырмын, – тип тикшереү эшен кисектерҙе.

23Ә йөҙ башына Паулусты һаҡ аҫтында тоторға, ләкин дуҫтарының уға хеҙмәт күрһәтеүенә ҡамасауламаҫҡа, тигән әмер бирҙе.

Паулус һаҡ аҫтында

24Бер нисә көндән Феликс үҙенең йәһүд ҡатыны Друсилла менән килде һәм Паулусты саҡыртып алды. Ул Паулустың Ғайса Мәсихкә инаныуы тураһында һөйләгәнен тыңланы.

25Паулус тәҡүә булыу, нәфсене тыйыу һәм буласаҡ хөкөм хаҡында һөйләгәндә, Феликс ҡурҡыуға төштө.

– Хәҙергә етте, уңайы сыҡҡанда һине саҡырырмын, – тине ул+.

26Шул уҡ ваҡытта Паулус уға аҡса бирер тип өмөт итте. Шунлыҡтан уны йыш ҡына саҡыртып, уның менән әңгәмә ҡороп ултырҙы. 27Әммә ике йылдан Феликс урынына Поркиос Фестус килде. Әммә Феликс, йәһүдтәргә ярарға тырышып, Паулусты тотҡонлоҡта ҡалдырҙы.

25

Паулустың ҡайсар хөкөмөн талап итеүе

25^1Өлкәгә килеп өс көн торғандан һуң, Фестус Ҡайсареянан Йәрүсәлимгә китте. 2Унда баш ҡаһиндар һәм йәһүд башлыҡтары, уның янына килеп, Паулусты ғәйепләне. 3Улар Фестустан, мәрхәмәт күрһәтеп, Паулусты Йәрүсәлимгә күсереүен һоранылар. Ә үҙҙәре уны юлда үлтерергә һүҙ ҡуйышты+. 4Ләкин Фестус:

– Паулус Ҡайсареяла һаҡ аҫтында ултыра. Тиҙҙән мин дә шунда барам. 5Әгәр уның берәй ғәйебе булһа, етәкселәрегеҙ минең менән барһын һәм был турала әйтһен, – тине.

6Йәрүсәлимдә аҙна-ун көн булғандан һуң Фестус Ҡайсареяға ҡайтты. Икенсе көндө үк ул хөкөм итеү урынына ултырҙы һәм Паулусты алып инергә ҡушты. 7Паулус күренгәс, Йәрүсәлимдән килгән йәһүдтәр уны уратып алды һәм күп төрлө етди енәйәттәрҙә ғәйепләй башланы. Ләкин ташлаған ғәйептәрен иҫбат итә алманылар.

8– Мин йәһүдтәр ҡанунына ла, Алла йортона ла, ҡайсарға ҡаршы ла һис ниндәй яманлыҡ ҡылманым, – тине Паулус үҙен яҡлап.

9Фестус, йәһүдтәргә ярарға теләп, Паулустан:

– Йәрүсәлимгә барырға һәм үҙеңә ҡаршы ташланған ғәйепләүҙәрҙе тикшереү өсөн минең хөкөмөм алдына баҫырға ризаһыңмы? – тип һораны.

10– Мин ҡайсар хөкөмө алдында торам һәм эшем шунда ҡаралырға тейеш. Үҙең дә белеп тораһың, мин йәһүдтәргә бер насарлыҡ та ҡылманым+. 11Әгәр ҙә нимәнелер дөрөҫ эшләмәйенсә үлемгә хөкөм итерлек эш ҡылғанмын икән, үлемдән баш тартмайым. Ә инде улар миңә ташлаған ғәйепләүҙәр ялған икән, бер кем дә мине уларҙың ҡулына тотоп бирә алмай. Мин ҡайсарға мөрәжәғәт итергә[*] теләйем, – тине Паулус.

12Фестус, кәңәшселәре менән һөйләшеп алғас:

– Һин ҡайсарға мөрәжәғәт итергә теләнең, шуның өсөн ҡайсар янына барырһың, – тине+.

Паулустың Агриппас батша алдына килтерелеүе

13Бер нисә көндән, Фестустың хәлен белергә тип, Ҡайсареяға Агриппас батша[*] менән Берника килде. 14Улар бында байтаҡ ҡына торғанлыҡтан, Фестус батшаға Паулустың эшен тыңларға тәҡдим итте:

– Бында Феликс тотҡонлоҡта ҡалдырған бер кеше бар. 15Мин Йәрүсәлимдә булған саҡта йәһүдтәрҙең баш ҡаһиндары һәм аҡһаҡалдары, уны ғәйепләп, хөкөм итеүҙе талап итте. 16Мин уларға, римлыларҙа ғәйепләнеүсе ғәйепләүсе менән осрашмайынса һәм ғәйепләүгә ҡаршы үҙен яҡлай алыу мөмкинлеге булмайынса, кешене язаға тарттырыу ғәҙәте юҡлығы тураһында әйттем. 17Улар минең менән бында килгәс, икенсе көнөнә үк хөкөм итеү урынына ултырҙым һәм ул кешене алып килергә ҡуштым. 18Паулусты уратып алған ғәйепләүселәр уны мин күҙаллаған енәйәттәрҙең береһендә лә ғәйепләмәне. 19Улар үҙҙәренең диндәренә ҡағылышлы мәсьәләләр тураһында, Паулус тере тип раҫлаған ниндәйҙер үлгән Ғайса хаҡында бәхәсләште+. 20Был мәсьәләне нисек тикшерергә белмәй ҡыйынһынып, Йәрүсәлимгә барырға һәм был эш буйынса шунда хөкөм алдына баҫырға теләмәйһеңме, тип һораным. 21Әммә Паулус ғали йәнәп ҡайсар ҡарарын һораны һәм һаҡ аҫтында ҡалырға теләне. Мин уны ҡайсар янына ебәрелгәнсе һаҡ аҫтында тоторға ҡуштым, – тине Фестус.

22Агриппас Фестусҡа:

– Ул кешене мин дә тыңларға теләр инем, – тине.

– Иртәгә һин уны тыңларһың, – тип яуапланы Фестус.

23Икенсе көндө Агриппас һәм Берника хәрби етәкселәр һәм ҡаланың иң күренекле кешеләре менән бергә тантаналы рәүештә ултырыштар залына ингәс, Фестустың әмере буйынса Паулусты алып килделәр.

24– Агриппас батша һәм бында ултырыусылар! – тине Фестус. – Йәрүсәлимдә лә, бында, Ҡайсареяла ла күп йәһүдтәр алдығыҙҙа торған кешегә зарланды. Ул йәшәргә тейеш түгел, тип ҡысҡырҙы улар+. 25Мин уның үлемгә хөкөм итерлек бер ғәйебен дә күрмәйем, әммә, ул үҙе ғали йәнәптәренең хөкөм итеүен һорағанлыҡтан, уны ҡайсарға ебәрергә булдым+. 26Ләкин уның хаҡында императорға нимә яҙырға ла белмәйем. Шуға күрә, тикшергәндән һуң яҙырлыҡ берәй нәмә булһын ине тип, мин уны һеҙҙең алдығыҙға, бигерәк тә, Агриппас батша, һинең ҡаршыңа килтерҙем. 27Тотҡондоң ниндәй эштә ғәйепләнеүен күрһәтмәй тороп, уны ҡайсар янына ебәреү, минеңсә, уйламайынса ҡылған эш буласаҡ.

26

Паулустың Агриппас батша алдында тотҡан телмәре

26^1Агриппас Паулусҡа:

– Һиңә үҙеңде яҡлап һөйләргә рөхсәт ителә, – тине.

Шунан һуң Паулус ҡулын күтәрҙе лә үҙен яҡлап һөйләй башланы:+

2– Агриппас батша! Бөгөн һинең алдыңда йәһүдтәрҙең бөтә ғәйепләүҙәренән үҙемде яҡлай алыуыма бәхетлемен. 3Һин йәһүдтәрҙең барлыҡ йолаларын һәм бәхәсле мәсьәләләрен яҡшы беләһең. Шуға күрә мине сабыр ғына тыңлауыңды үтенәм.

4Минең йәштән үҙ халҡым араһында нисек йәшәүем һәм Йәрүсәлимдәге тормошом бөтә йәһүдтәргә тәүҙән үк мәғлүм+. 5Улар мине күптән белә һәм, теләһәләр, минең фарисейҙар төркөмөндә булғанлығым – динебеҙҙең иң талапсан тәғлимәтен тотоуым хаҡында шаһитлыҡ бирә алалар+. 6+Хәҙер мин Алла тарафынан аталарыбыҙға бирелгән вәғәҙәнең үтәлеүен өмөт итеүем өсөн хөкөм алдында торам. 7Беҙҙең ун ике ырыу, ул вәғәҙәнең тормошҡа ашыуына өмөт бағлап, көнө-төнө Аллаға тырышып хеҙмәт итә. Агриппас батша, йәһүдтәр мине шул өмөт өсөн ғәйепләй ҙә инде+. 8Ни өсөн һеҙ Алла үлеләрҙе терелтә алмай, тип уйлайһығыҙ+?

9Дөрөҫ, мин үҙем дә назаралы Ғайсаның исеменә ҡаршы мөмкин булғандың барыһын да эшләргә кәрәк, тип уйлай торғайным+. 10Йәрүсәлимдә шуның менән шөғөлләндем дә: баш ҡаһиндарҙан вәкәләт алып, Ғайсаға эйәргән күптәрҙе төрмәгә яптырҙым, башҡалар уларҙы үлемгә хөкөм иткәндә ризалығымды белдерҙем+. 11Ғибәҙәтхананан ғибәҙәтханаға йөрөп, йыш ҡына Ғайсаға булған имандарынан баш тартырға мәжбүр итеп, язаланым. Асыуым бик көслө булғанлыҡтан, ундайҙарҙы хатта сит ҡалаларҙа ла эҙәрлекләнем+.

12Тағы шундай маҡсат ҡуйып, баш ҡаһиндар тапшырған эш буйынса һәм уларҙың вәкәләте менән Дамаскка китеп барғанда,+
13көн уртаһындараҡ, эй батша, күктән төшкән көслө яҡтылыҡ күрҙем. Ҡояштан да сағыуыраҡ ул ут минең һәм юлдаштарымдың тирә-яғын яҡтыртты. 14Беҙ бөтәбеҙ ҙә ергә йығылдыҡ һәм мин бер тауыш ишеттем. Ул тауыш миңә йәһүд телендә: «Шаул, Шаул! Ниңә һин Мине эҙәрлекләйһең? Осло таяҡҡа ҡаршы торһаң, үҙеңә зыян килтерерһең», – тине. 15«Һин кем, Әфәнде?» – тип һораным. Ул миңә былай тине: «Мин – һин эҙәрләгән Ғайса. 16Тор, аяҡтарыңа баҫ! Мин һине хеҙмәтсем итеп ҡуйырға, шулай уҡ әле күргәндәреңдең һәм Мин тағы ла күрһәтәсәк нәмәләрҙең шаһиты итеп билдәләргә тип, һиңә күрендем. 17-18+Һине йәһүд халҡынан да, башҡа халыҡтар ҡулынан да ҡотҡарырмын. Улар ҡараңғынан яҡтыға, Иблис хакимлығынан Аллаға боролоп, гонаһтары ғәфү ителһен һәм Миңә инаныуҙары арҡаһында изге ителгәндәр араһында урын алһындар тип, һине башҡа халыҡтар янына, уларҙың күҙҙәрен асырға ебәрәм», – тине миңә Раббы Ғайса+.

19Шунлыҡтан, Агриппас батша, мин күктән килгән күренмешкә буйһондом 20һәм тәүҙә Дамаск һәм Йәрүсәлим кешеләренә, унан бөтә Йәһүҙиә ерендә йәшәүселәргә һәм йәһүд булмаған башҡа халыҡтарға вәғәз һөйләнем. Мин уларҙы тәүбә итеп Аллаға табан боролорға, тәүбәгә килеүҙәрен күрһәтә торған лайыҡлы эштәр ҡылырға саҡырҙым+. 21Алла йортонда йәһүдтәр бына шуның өсөн мине тотоп алды һәм үлтерергә тырышты+. 22Ләкин Алланың ярҙамы менән мин бөгөнгө көнгәсә ныҡ торам, олоһонан кесеһенәсә шаһитлыҡ бирәм. Мин пәйғәмбәрҙәр һәм Муса, киләсәктә буласаҡ, тип алдан әйткән хәлдәрҙән тыш бер нәмә лә һөйләмәйем. 23+Ә улар Мәсихтең ғазап сигергә тейешлеген һәм үленән беренсе булып тереләсәген, йәһүдтәрҙе һәм башҡа халыҡтарҙы яҡтыртыр тигән хәбәрҙе иғлан итәсәген әйткәйнеләр, – тине Паулус+.

24Ул шулай тип үҙен яҡлағанда, Фестус яман ҡысҡырып:

– Һин, Паулус, аҡылдан шашҡанһың! Күп белеүең һине аҡылдан яҙҙыра, – тип уны бүлдерҙе.

25– Мөхтәрәм Фестус, – тине Паулус. – Мин аҡылдан шашманым, мин айыҡ аҡыл менән хәҡиҡәт һүҙҙәре һөйләйем. 26Батшаға былар тураһында билдәле һәм мин уның алдында ҡыйыулыҡ менән бәйән итә алам. Был эштәрҙең батшаның иғтибарынан ситтә ҡалмағанлығына шигем юҡ, сөнки уларҙың береһе лә йәшерен эшләнмәне. 27Агриппас батша, пәйғәмбәрҙәргә ышанаһыңмы? Беләм, ышанаһың.

28Агриппас:

– Һин мине шулай тиҙ генә мәсихсе итергә мөмкин тип уйлайһыңмы? – тине.

29– Тиҙ генәме, юҡмы, – тине Паулус, – һинең генә түгел, ә бөгөн мине тыңлаусыларҙың бөтәһенең дә минең кеүек булыуҙарын Алланан үтенеп һорайым. Әлбиттә, был бығауҙарҙан тыш+.

30Батша торғас, идарасы, Берника һәм улар менән бергә ултырыусылар урындарынан ҡалҡынды. 31Ситкәрәк китеп:

– Был кеше үлемгә йәки тотҡонлоҡҡа хөкөм итерлек бер нәмә лә эшләмәгән, – тип һөйләштеләр+.

32Агриппас Фестусҡа:

– Ҡайсарҙың хөкөм итеүен һорамаһа, был кешене азат итергә мөмкин булыр ине, – тине+.

27

Паулустың Римға ебәрелеүе

27^1Беҙҙе Италияға оҙатырға ҡарар ҡылынғас, Паулусты һәм тағы бер нисә тотҡондо император полкының Йүлиос атлы йөҙ башына тапшырҙылар+. 2Беҙ Асия өлкәһе ярҙары буйлап бара торған, Адрамиттан килгән карапҡа ултырып йөҙөп киттек. Беҙҙең менән Тессалонике ҡалаһында йәшәүсе македон Аристархос та бар ине+. 3Икенсе көндө Сидон ҡалаһына килеп еттек. Йүлиос, кешелеклелек күрһәтеп, Паулусҡа дуҫтары янына барырға һәм уларҙан кәрәге тейерҙәй әйберҙәр алырға рөхсәт итте.

4Сидондан беҙ тағы диңгеҙгә сыҡтыҡ һәм, ел ҡаршы булғанлыҡтан, Кипрҙың елдән ышыҡ яғынан йөҙөп үттек. 5Киликия һәм Памфулия янынан асыҡ диңгеҙгә сыҡтыҡ һәм Лукия өлкәһендәге Мура ҡалаһына барып еттек. 6Мурала йөҙ башы Искәндәриәнән килгән, Италияға йүнәлеш алған бер карап табып, беҙҙе шунда ултыртты+. 7Беҙ, әллә нисә көн буйы әкрен генә йөҙгәндән һуң, ауырлыҡ менән Книдос ҡалаһы тапҡырына килеп еттек. Көслө ел кәрәкле йүнәлештә йөҙөргә ҡамасаулай ине, шуға Салмоне моронон уҙып, Криттың елдән ышыҡ яғына йүнәлдек. 8Ҡыйынлыҡ менән яр буйлап йөҙөп, Яҡшы гавандәр тигән урынға килдек. Унан йыраҡ түгел ерҙә Ласая ҡалаһы урынлашҡайны.

Диңгеҙҙәге дауыл ваҡытында

9+Байтаҡ ваҡыт үтте. Ураҙа көнө[*] лә уҙып китте һәм, диңгеҙ буйлап юлды дауам итеү хәүефле булғанлыҡтан, Паулус шундай кәңәш бирҙе:

10– Дуҫтар! Сәйәхәтебеҙҙең йөк һәм карап өсөн генә түгел, үҙебеҙ өсөн дә ҡурҡыныс буласағын һәм ҙур зыян килтерәсәген күрәм.

11Ләкин йөҙ башы Паулустың кәңәшенә ҡарағанда ҡойроҡ тотоусының һәм карап хужаһының һүҙенә күберәк ҡолаҡ һалды. 12Гавань ҡыш сығырға яраҡлы булмағанлыҡтан, диңгеҙселәрҙең күбеһе унан китергә һәм, мөмкин булһа, Криттың көньяҡ-көнбайышы ла, төньяҡ-көнбайыш яғы ла елдән һаҡланыулы Фойникс гаваненә барып, шунда ҡышларға ҡарар ҡылды.

13Көньяҡ еле иҫә башлағас, улар, инде теләгебеҙгә өлгәштек тип уйлап, якорь күтәрҙе, һәм беҙ Крит ярын яғалап йөҙөп киттек. 14Әммә күп тә үтмәне, Эвракилон тип аталған дауыллы төньяҡ-көнбайыш еле ҡупты+. 15Ул ҡаршы тора алмаған карапты эләктереп алды ла тулҡындар ыңғайына йөҙҙөрөп алып китте. 16Кауда тигән кескәй генә утрауҙың елдән ышыҡ яғына килеп сығып, ҡыйынлыҡ менән карап кәмәһен һаҡлап ҡала алдыҡ. 17Уны палубаға күтәргәс, арҡандарҙы карап аҫтынан үткәреп, карапты бәйләп ҡуйҙылар. Суртис тип аталған һай ергә ултырыуҙан ҡурҡып, елкәнде төшөрҙөләр һәм шул хәлдә диңгеҙ буйлап йөҙөп йөрөнөк. 18Һаман көслө дауыл булғанлыҡтан, икенсе көндө йөктәрҙе диңгеҙгә ташлай башланылар+. 19Ә өсөнсө көндө үҙ ҡулдары менән диңгеҙгә карап кәрәк-яраҡтарын ырғыттылар. 20Әллә нисә көндәр буйына ҡояш та, йондоҙҙар ҙа күренмәне, ә дауыл ҡотороуын дауам итте. Ҡотолоуға бөтә өмөтөбөҙҙө юғалттыҡ.

«Берегеҙ ҙә һәләк булмаясаҡ»

21Караптағы кешеләр байтаҡтан бирле бер ни ҙә ашамағайны. Паулус улар араһына тороп баҫып:

– Дуҫтар! Минең кәңәшемде тотоп, Криттан ҡуҙғалмаҫҡа кәрәк ине, ул ваҡытта был ҡыйынлыҡтар ҙа, юғалтыуҙар ҙа тыумаҫ ине. 22Ә хәҙер, зинһар, күңелегеҙҙе төшөрмәгеҙ! Берегеҙ ҙә һәләк булмаясаҡ, карапты ғына юғалтасаҡһығыҙ, – тине. – 23Уҙған төндә миңә үҙем инанып хеҙмәт иткән Алланың бер фәрештәһе күренде+. 24Ул: «Ҡурҡма, Паулус! Һин ҡайсар алдына баҫырға тейешһең. Һинең менән булған кешеләрҙең бөтәһенә лә Алла тормош бүләк итә», – тине+. 25Бына шуға ла, дуҫтар, күңелегеҙҙе төшөрмәгеҙ. Мин Аллаға инанам, барыһы ла Ул миңә әйткәнсә буласаҡ. 26Беҙ мотлаҡ ниндәй ҙә булһа утрауға барып сығасаҡбыҙ+.

27Адриатик диңгеҙҙә йөҙөп йөрөгәндә, ун дүртенсе төндөң урталары еткәс, диңгеҙселәр ҡоро ергә яҡынлашыуыбыҙҙы һиҙә башланы. 28Тәрәнлекте үлсәп ҡарағайнылар, егерме сажин булып сыҡты, ә арыраҡта ун биш сажин самаһы ине. 29Ташлы урынға барып бәрелеүҙән ҡурҡып, караптың ҡойроҡ яғынан дүрт якорь төшөрҙөләр һәм тиҙерәк көн тыуыуын теләп, доға ҡылдылар.

30Диңгеҙселәр, морон тарафынан якорь төшөрәбеҙ тигән булып, диңгеҙгә кәмә төшөрә башланы, ысынында улар караптан ҡасырға уйлай ине. 31Паулус йөҙ башына һәм ғәскәриҙәргә:

– Был кешеләр карапта ҡалмаһа, ҡотола алмаясаҡһығыҙ, – тине.

32Шунан һуң ғәскәриҙәр кәмә бауҙарын сабып өҙҙө, кәмә һыуға төшөп китте.

33Көн тыуыр алдынан Паулус ашап алырға ҡыҫтай башланы.

– Һеҙ бөгөн ун дүртенсе көн инде көсөргәнешле хәлдәһегеҙ, тәғәм ризыҡ ҡапҡанығыҙ юҡ. 34Шуға күрә үтенәм, ашап алығыҙ, был ғүмерегеҙҙе һаҡлап ҡалырға ла ярҙам итер. Берегеҙҙең дә башынан бер генә бөртөк тә сәсе төшмәҫ, – тине ул+.

35Шулай тигәс, Паулус, икмәкте ҡулына алып, барыһы алдында Аллаға шөкөрана ҡылды ла һындырып ашай башланы+. 36Был кешеләрҙең күңелен күтәреп ебәрҙе, һәм улар ҙа ашарға ултырҙы. 37Беҙ карапта бөтәһе ике йөҙ етмеш алты йән инек. 38Ашап туйғас, карапты еңеләйтеү өсөн, диңгеҙселәр бойҙайҙы диңгеҙгә ташланы.

Караптың емерелеүе,

кешеләрҙең иҫән ҡалыуы

39Көн тыуғас, диңгеҙселәр алдарындағы ерҙе таныманы, ләкин унда һөҙәк ярлы ниндәйҙер ҡултыҡ күрҙеләр һәм, булдырып булһа, карапты тап шул яр буйына йүнәлтергә ниәтләнеләр. 40Якорҙарҙы сабып өҙҙөләр, караптың ҡойроғонда урынлашҡан бороу ишкәктәрен ысҡындырҙылар һәм алғы елкәнде ел ыңғайына көйләнеләр. Карап ярға табан юл алды, 41ләкин ҡомға барып ултырҙы. Караптың мороно ҡуҙғатмаҫлыҡ булып батты, ә ҡойроҡ өлөшө тулҡын көсөнән емерелә башланы.

42Ғәскәриҙәр, береһе лә йөҙөп ҡасып китмәһен тип, тотҡондарҙың бөтәһен дә үлтерергә ниәтләне. 43Әммә йөҙ башы, Паулусты ҡотҡарып ҡалырға теләп, уларҙы туҡтатты. Ул йөҙә белгәндәргә беренсе булып һыуға ырғырға һәм ярға сығырға ҡушты+. 44Ҡалғандар таҡталарға йә карап киҫәктәренә тотоноп йөҙөп сығырға тейеш ине.

Шулай итеп, барыһы ла иҫән-аман ергә сыҡты.

28

Паулус Мальта утрауында

28^1Ҡотолғас, утрауҙың Мальта тип аталыуын белдек. 2Утрау кешеләре беҙгә ғәҙәттән тыш ҡунаҡсыллыҡ күрһәтте. Ямғыр яуа башлап, һалҡын булғанлыҡтан, улар усаҡ яғып ебәрҙе һәм бөтәбеҙҙе лә усаҡ янына саҡырҙылар. 3Паулус үҙе йыйып килтергән бер ҡосаҡ сыбыҡ-сабыҡты усаҡҡа ташлап торғанда, уттан атылып сыҡҡан зәһәрле йылан уның ҡулына йәбеште. 4Утрау кешеләре, уның ҡулында аҫылынып торған йыланды күреп, бер-береһенә:

– Был әҙәм – һис шикһеҙ кеше үлтереүсе. Диңгеҙҙән ҡотолһа ла, ғәҙеллек алиһәһе уны иҫән ҡалдырманы, – тиештеләр.

5Әммә Паулус йыланды утҡа һелкеп төшөрҙө һәм әҙ генә лә йәрәхәтләнмәне+. 6Кешеләр, ул шешенә башлар йәки кинәт йығылып үлер, тип көттө. Ләкин оҙаҡ ҡына көткәндән һуң, уға һис ниндәй зарар теймәгәнен күреп, фекерҙәрен үҙгәрттеләр:

– Ул – ниндәйҙер бер илаһ+.

7Шул урындан йыраҡ түгел ерҙә утрау башлығы Поплиостың хужалығы урынлашҡайны. Ул беҙҙе үҙ өйөнә саҡырҙы һәм өс көн буйы дуҫтарса ҡунаҡ итте. 8Поплиостың атаһы биҙгәк һәм эс ауырыуынан яфаланып ята ине. Паулус инеп доға ҡылды ла, башына ҡулдарын ҡуйып, уны һауыҡтырҙы+. 9Был хәлдән һуң утрауҙағы бүтән ауырыуҙар ҙа Паулус янына килде, улар ҙа һауыҡтырылды. 10Утрауҙа йәшәгән кешеләр беҙгә күп хөрмәт күрһәтте, ә китергә йыйынғас, кәрәкле әйберҙәр менән тәьмин итте.

Паулустың Римға килеүе

11Мальта утрауында өс ай торғас, Искәндәриә ҡалаһынан килеп, ошо утрауҙа ҡышлаған Күк игеҙәктәре[*] исемендәге карапҡа ултырып юлға сыҡтыҡ+. 12Сүрәкүсәй ҡалаһына еткәс, унда өс көн булдыҡ. 13Унан, яр яғалап йөҙөп, Регион ҡалаһына килдек. Икенсе көндө ел ыңғайына Потиолой ҡалаһына еттек. 14Ул ҡалала имандаштарыбыҙҙы осраттыҡ, улар беҙҙең бер аҙнаға үҙҙәре янында ҡалыуыбыҙҙы үтенде.

Шулай итеп беҙ Римға килеп еттек. 15Ундағы имандаштар, беҙҙең хаҡта ишетеп, Аппиос баҙар майҙанына һәм Өс ҡунаҡхана ҡасабаһына тиклем етеп, беҙҙе ҡаршы алырға сыҡҡайны. Уларҙы күргәс, Паулус Аллаға шөкөрана ҡылды, уның күңеле күтәрелде. 16Рим ҡалаһында Паулусҡа һаҡ аҫтында айырым йәшәргә рөхсәт ителде.

Паулустың Рим йәһүдтәре менән осрашыуы

17Римға килеп өс көн торғандан һуң, Паулус йәһүд башлыҡтарын йыйып алды. Улар килгәс:

– Туғандар! Үҙ халҡыбыҙға йәки аталарыбыҙҙың йолаларына ҡаршы һис бер нәмә эшләмәһәм дә, мин Йәрүсәлимдә тотҡон булдым һәм римлылар ҡулына тапшырылдым, – тине. – 18Улар, эшемде тикшергәс, үлемгә хөкөм итерлек бер ниндәй ҙә ғәйебем булмағанлыҡтан, азат итергә теләгәйне+. 19Әммә, йәһүдтәр быға ҡаршы килгәс, мин ҡайсарға мөрәжәғәт итергә мәжбүр булдым, ләкин үҙ халҡымды нимәләлер ғәйепләү маҡсаты менән түгел. 20Шуға мин һеҙҙе осрашып һөйләшергә саҡырҙым. Мин бит бына был сынйырҙарҙы Исраил бағлаған өмөт хаҡына йөрөтәм, – тине Паулус.

21– Беҙ, – тине йәһүд башлыҡтары, – Йәһүҙиәнән һинең хаҡта хаттар ҙа алманыҡ, унан килгән имандаштарыбыҙ ҙа һинең хаҡта бер ни хәбәр итмәне, насар бер нәмә лә һөйләмәне. 22Хәйер, беҙ һинең фекерҙәреңде үҙеңдән ишетергә теләр инек, беҙгә билдәле булғанса, һәр ерҙә был төркөмгә ҡаршы һөйләйҙәр.

23Улар осрашырға килеште, һәм билдәләнгән көндө Паулус туҡталған өйҙә тәүҙәгенән дә күберәк кеше йыйылды. Ул иртәнән кискә тиклем Алла Батшалығы хаҡында аңлатты, Ғайса тураһында Муса ҡанунынан һәм пәйғәмбәрҙәрҙең яҙмаларынан дәлилдәр килтереп, уларҙы ышандырырға тырышты+. 24Ҡайһы берҙәре уның һүҙҙәренә ышанды, ҡайһылары иһә ышанманы 25һәм үҙ-ара килешә алмайынса таралыша башланы. Паулус уларға былай тине:

– Изге Рух һеҙҙең аталарығыҙға Ишағыяһ пәйғәмбәр аша бына ниндәй дөрөҫ һүҙҙәр әйткән:+

26+«Был халыҡ янына бар ҙа әйт:

Тыңлап-тыңлап та, аңламаҫһығыҙ,
ҡарап-ҡарап та, күрмәҫһегеҙ.

27Сөнки был халыҡтың йөрәген май баҫҡан.

Ҡолаҡтары көскә ишетә,
улар күҙҙәрен дә йомған.

Күҙҙәре менән бер ни ҙә күрергә,
ҡолаҡтары менән бер ни ҙә ишетергә,
йөрәктәре менән бер ни ҙә аңларға теләмәйҙәр.

Шулай булмаһа, Миңә табан боролорҙар –

Мин уларҙы һауыҡтырыр инем»+.

28-29Шуға күрә һеҙгә мәғлүм булһын: йәһүд булмаған халыҡтарға Алланың ҡотҡарыуы тураһындағы хәбәр ебәрелгән һәм улар уны тыңлай[*]+.

30Ә Паулус үҙе түләп торған өйҙә ике йыл буйы йәшәне һәм янына килеүселәрҙең барыһын да ҡабул итте. 31Ул ҡыйыу рәүештә һәм ҡаршылыҡ күрмәйенсә Алла Батшалығы тураһында һөйләне һәм Раббы Ғайса Мәсих хаҡында өйрәтте+.

* 1:1-2 Беренсе китап – Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр.

* 1:12 Бер саҡрым самаһы юлда – грек телендә һүҙмә-һүҙ: «шәмбе юлы арауығында». Бөтә йәһүдтәр өсөн изге булған ял итеү һәм тыныслыҡ көнө шәмбелә үтергә рөхсәт ителгән арауыҡ.

* 1:13 Көрәшсе Шимғон – был исем Шимғондың Рим хакимлығын көс менән бәреп төшөрөүҙе яҡлап көрәшкән йәһүдтәр төркөмөнөң ағзаһы икәнлегенә ишара булыуы ихтимал.

* 2:1 Илленсе көн байрамы – был байрам Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көн үткәс үткәрелгән һәм илленсе көн байрамы булараҡ билдәлелек алған. Иҫке Ғәһедтә ул «Аҙналар байрамы» һәм «Ураҡ байрамы» тип тә атала.

* 2:33 Уң яҡ – айырыуса мөһим, хөрмәтле урын.

* 3:11 Сөләймәндең айуаны – бағаналарҙан торған өҫтө ябыулы асыҡ ҡоролма. Алла йорто янында урынлашҡан булған.

* 4:1-2 Саддукейҙар – боронғо йәһүдтәрҙең дини төркөмө.

* 5:34 Фарисей – боронғо йәһүдтәр араһындағы дини төркөм ағзаһы.

* 7:56 Әҙәм Улы – Стефанус бында ошо исем менән Ғайса Мәсихте атай (ҡарағыҙ: «Даниил» 7:13).

* 8:7 Фалиж – руссаһы: паралич.

* 8:27 Хәбәши – эфиоп.

* 8:27 Алашар – «беселгән кеше». Улар йыш ҡына батша һарайында мөһим урын биләгән.

* 8:36-37 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 37-се аят та бар: «„Ысын күңелеңдән иманға килһәң, мөмкин“, – тине Филиппус. „Ғайса Мәсихтең Алла Улы икәнлегенә инанам“, – тине хәбәши».

* 8:39 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа: «Улар һыуҙан сыҡҡас, хәбәшигә Изге Рух инде. Филиппусты Раббының бер фәрештәһе алып китте», – тип әйтелгән.

* 9:36 Доркас – арами телендә – «Табиҫа». Был исемдәр ике телдә лә «ҡыр кәзәһе» тигән мәғәнәлә.

* 11:26 Мәсихселәр – Ғайса Мәсихкә эйәреүселәр.

* 11:28 Ҡайсар – боронғо Рим императорҙарының рәсми исемдәренең береһе. Клаудиус б.э. 41–54 йылдарында идара иткән.

* 12:1 Һируд батша – Йәһүҙиә һәм Самарияның батшаһы Һируд Агриппас Беренсе, Бөйөк Һирудтың ейәне.

* 12:15Ул уның фәрештәһелер – йәһүдтәр кешеләрҙең һаҡлаусы-фәрештәләре барлығына ышанған.

* 13:51 Аяҡтағы туҙанды ҡағыу – бының менән Паулус һәм Барнабас үҙҙәренең уларҙан баш тартыуын күрһәткән. «Маҫҫайос» 10:14-се аяттың иҫкәрмәһен ҡарағыҙ.

* 14:12 Зевс – гректар мифологияһында иң бөйөк илаһ, ә илаһтар хәбәрсеһе Гермес тел оҫтаһы тип һаналған.

* 15:33-34 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 34-се аят та бар: «Әммә Силас Антиохияла ҡалырға булды».

* 16:12 Рим колонияһы – Филиппой ҡалаһының Рим императорынан алынған үҙидара хоҡуҡтары булған, ул Рим ҡанундары буйынса йәшәгән. Күп римлылар шундай колонияларға күсеп бара торған булған.

* 17:18 Эпикурсылар – Эпикур асҡан фәлсәфә мәктәбе ағзалары (б.э.т. 341–270 йй). Стоиктар – Зенон б.э.т. 340–265 йылдарҙа нигеҙ һалған фәлсәфә мәктәбе ағзалары.

* 17:19 Ареопаг – Афина ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһендә – Ареопаг ҡалҡыулығындағы йыйылыштар урынын һәм хөкөм итеү ойошмаһын шулай атағандар.

* 18:21 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа: «Акулас һәм Прискилла Эфеста ҡалды», – тип өҫтәлгән.

* 21:8 Был хаҡта 6:1-6 аяттарынан уҡығыҙ.

* 22:23 Йәһүдтәрҙә ҡаты асыуланыуҙы белдергән хәрәкәт: ерҙән услап туҙан алғандар һәм һауаға һипкәндәр, кейемдәрен өҫкә күтәреп болғағандар.

* 23:3 Ағартылған диуар – «ике йөҙлө» тигәнде аңлата.

* 23:6 Саддукейҙар, фарисейҙар – боронғо йәһүдтәр араһындағы төп төркөмдәр. Фарисейҙар кешеләрҙең ахырызаман килгәс үленән терелеүенә ышанған. Саддукейҙар иһә быны кире ҡаҡҡан.

* 24:6-8 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа түбәндәге юлдар ҙа бар: «…һәм үҙ ҡануныбыҙ буйынса хөкөм итергә теләнек. 7 Әммә ғәскәриҙәр башлығы Лусиас уны беҙҙең ҡулдан көс менән тартып алды. 8 Уны ғәйепләүселәргә һинең яныңа килергә ҡушты».

* 25:11 Хөкөмгә тарттырылған Рим гражданының ҡайсарға мөрәжәғәт итеү хоҡуғы булған.

* 25:13 Агриппас батша – Һируд Агриппас І улы.

* 27:9 Ураҙа көнө – йәки гонаһтарҙан пакланған байрам көнө төрлө йылда төрлөсә – йә сентябрь, йә октябрь айына тап килгән.

* 28:11 Күк игеҙәктәре – грекса «Диоскурҙар». Гректар мифологияһындағы ике илаһ – Кастор һәм Полидевк.

* 28:28-29 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 29-сы аят та бар: «Паулус шулай тигәндән һуң йәһүдтәр ҡаты бәхәсләшә-бәхәсләшә таралышты».

+ 1:1 Лк 1:3, Мрк 16:19, Лк 24:51

+ 1:3 Маҫ 28:17, Мрк 16:14, Лк 24:15-49, Ях 20:19-29, 1 Кор 15:5-7

+ 1:4 Лк 24:49
+ 1:5 Лк 3:3, Йои 2:28
+ 1:6 Ғам 9:11; Мих 4:8.
+ 1:6 Ғам 9:11, Мих 4:8, Лк 17:20, Лк 19:11
+ 1:7 1 Тес 5:1

+ 1:8 Ғмл 8:1, Ғмл 8:14, Лк 24:48-49, Мрк 16:15

+ 1:9 Мрк 16:19
+ 1:10 Днл 7:9, Днл 10:6, Мрк 9:3, Ях 20:12
+ 1:11 Маҫ 16:27
+ 1:12 2 Бат 15:30, Зәк 14:4
+ 1:13 Маҫ 10:2-4, Мрк 3:17-18, Лк 6:14-16

+ 1:14 Мрк 3:31, Мрк 6:3, Ях 2:12, Ях 7:3, 1 Кор 9:5, Глт 1:19

+ 1:16-17 Зәб 40:10.
+ 1:16 Лк 22:47, Лк 22:37, Лк 24:44
+ 1:17 Ях 6:71, Ях 13:21
+ 1:19 Маҫ 27:8
+ 1:20 Зәб 68:26.
+ 1:20 Зәб 108:8.
+ 1:20 Зәб 68:26, Зәб 108:8
+ 1:22 Лк 3:3, Лк 24:48
+ 1:23 Ғмл 18:7, Кол 4:11

+ 1:24 3 Бат 8:39, 1 Йыл 28:9, 2 Йыл 6:30, Ғмл 15:8

+ 1:26 Хик 16:33

+ 2:1 Сығ 23:16; Ҡнн 16:9-10.

+ 2:1 Сығ 23:16, Сығ 34:22, Лев 23:15, Ҡнн 16:9, Ғмл 20:16

+ 2:3 Маҫ 3:11

+ 2:4 Ғмл 4:31, Ғмл 13:52, Лк 24:49, Ғмл 1:4-5

+ 2:11 Ғмл 6:5, Ғмл 13:43
+ 2:13 1 Кор 14:23
+ 2:16 Йои 2:28-32
+ 2:17 Ишғ 44:3.
+ 2:17-21 Йои 2:28-32.
+ 2:17 Ишғ 32:15, Ишғ 44:3, Зөл 39:29
+ 2:19 Маҫ 24:30, Лк 21:11, Асл 8:7
+ 2:20 Ишғ 13:10, Зөл 32:7-8, Асл 6:12
+ 2:21 Рим 10:13
+ 2:22 Ях 3:2
+ 2:23 Лк 22:22, Лк 23:33
+ 2:24 Лк 24:5-6, Рим 8:11
+ 2:25-28 Зәб 15:8-11.
+ 2:25 Зәб 15:8-11

+ 2:27 Әйп 33:28, Зәб 29:4, Зәб 48:16, Зәб 85:13, Ишғ 38:17

+ 2:28 Маҫ 7:14, Зәб 15:8-11, Ғмл 13:35
+ 2:29 3 Бат 2:10.
+ 2:29 3 Бат 2:10, Нөх 3:16, Ғмл 13:36
+ 2:30 2 Бат 7:12; Зәб 131:11.
+ 2:30 2 Бат 23:2, 2 Бат 7:12-16, Зәб 131:11
+ 2:31 Зәб 15:10.
+ 2:31 Зәб 15:10

+ 2:33 Зәб 109:1, Мрк 16:19, Ғмл 7:55-56, Рим 8:34, Ғвр 1:3

+ 2:34-35 Зәб 109:1.
+ 2:34 Зәб 109:1, Лк 20:42-43
+ 2:37 Лк 3:10, Ғмл 16:30
+ 2:38 Мрк 1:4, Ғмл 10:48, Лк 11:13, Ғмл 8:15
+ 2:39 Ишғ 57:19.
+ 2:39 Эфс 2:13
+ 2:44 Ғмл 4:32-37
+ 3:2 Ғмл 14:8
+ 3:6 2 Кор 6:10
+ 3:7 Мрк 1:31, Мрк 5:41, Мрк 9:27, Ғмл 9:41
+ 3:8 Ишғ 35:6, Ғмл 14:10
+ 3:11 3 Бат 6:3.
+ 3:11 Ях 10:23, Ғмл 5:12

+ 3:13 Сығ 3:6, Ях 8:54, Ях 17:1, 2 Птр 1:17, Лк 23:14, Ях 19:12

+ 3:14 Лк 23:18
+ 3:17 Ғмл 13:27, 1 Тим 1:13
+ 3:21 Лк 1:69-70, Рим 1:2
+ 3:22-23 Ҡнн 18:15, 18-19.
+ 3:22 Ҡнн 18:15-16, Маҫ 17:5, Ғмл 7:37
+ 3:23 Лев 23:29, Ҡнн 18:19
+ 3:24 1 Бат 3:19-20
+ 3:25 Баш 22:18.
+ 3:25 Баш 22:18, Баш 26:4
+ 4:1 Маҫ 22:23, Ғмл 23:8
+ 4:3 Лк 21:12
+ 4:6 Маҫ 26:3, Лк 3:2, Ях 18:13
+ 4:7 Лк 20:2
+ 4:8 Мрк 13:11, Ғмл 6:10, Ғмл 13:9
+ 4:9 Ғмл 3:6-8
+ 4:11 Зәб 117:22.
+ 4:11 Зәб 117:22, Лк 20:17, 1 Птр 2:7
+ 4:12 Маҫ 1:21
+ 4:14 Ғмл 3:11
+ 4:19 Ғмл 5:29
+ 4:21 Лк 20:6, Лк 22:2, Ғмл 5:26
+ 4:24 Сығ 20:11
+ 4:25-26 Зәб 2:1-2.
+ 4:26 Зәб 2:1-2
+ 4:27 Лк 23:1, Лк 23:11, Ғмл 3:13
+ 4:29 Эфс 6:19
+ 4:31 Ғмл 2:4, Ғмл 13:52
+ 4:32 Ғмл 2:44
+ 4:34 2 Кор 8:14
+ 4:36 Ғмл 9:27, Ғмл 13:2, Ғмл 15:36, Глт 2:9
+ 5:4 Вәғ 5:4-5
+ 5:12 Мрк 16:20, Ях 10:23, Ғмл 3:11
+ 5:15 Мрк 6:55, Ғмл 19:11-12

+ 5:17 Ғмл 4:1, Ғмл 23:8, Мрк 15:10, Ғмл 13:45

+ 5:18 Лк 21:12, Ғмл 4:3
+ 5:19 Ғмл 12:7-10, Ғмл 16:26
+ 5:26 Лк 20:6, Лк 22:2, Ғмл 4:21
+ 5:27 Маҫ 10:17, Маҫ 26:59
+ 5:28 Ғмл 4:17-18, Маҫ 27:25
+ 5:29 Ғмл 4:19
+ 5:32 Лк 24:48, Ях 15:26
+ 5:33 Ғмл 7:54
+ 5:34 Ғмл 22:3, Йер 26:17
+ 5:37 Иҫп 1:2, 1 Йыл 21:1, Лк 2:2
+ 5:38 Һҡт 3:37
+ 5:39 Ишғ 8:9-10
+ 5:41 Маҫ 5:12, 1 Птр 4:13-14, 2 Кор 12:10
+ 6:1 Ғмл 9:29
+ 6:3 1 Тим 3:8
+ 6:5 Ғмл 8:5, Ғмл 21:8, Ғмл 2:11, Ғмл 13:43
+ 6:6 1 Тим 4:14, 1 Тим 5:22, 2 Тим 1:6
+ 6:7 Ғмл 12:24, Ғмл 19:20
+ 6:10 Ғмл 4:8, Лк 21:15
+ 6:11 3 Бат 21:10, Маҫ 26:59
+ 6:13 Ғмл 21:28
+ 6:14 Маҫ 26:61, Ях 2:19-22, Маҫ 5:17
+ 7:2 Баш 11:31, Баш 12:4
+ 7:3 Баш 12:1.
+ 7:3 Баш 12:1
+ 7:4 Баш 11:32
+ 7:5 Баш 13:15.

+ 7:5 Баш 15:3, Баш 18:10, Баш 12:7, Баш 13:15, Баш 15:18

+ 7:6-7 Баш 15:13-14.

+ 7:6 Баш 15:13, Сығ 12:40

+ 7:7 Сығ 3:12.

+ 7:7 Баш 15:14, Сығ 3:12

+ 7:8 Баш 17:9-10.

+ 7:8 Баш 17:9-14, Баш 21:2-4, Баш 25:26, Баш 29:31-35, Баш 30:5-24

+ 7:9 Баш 37:28.
+ 7:9 Баш 37:11, Баш 37:28, Баш 39:2
+ 7:10 Баш 41:40.
+ 7:10 Баш 41:37-43
+ 7:12 Баш 42:1-5
+ 7:13 Баш 43:1-15, Баш 45:1-4
+ 7:14 Баш 45:9-10, Баш 46:27

+ 7:15 Баш 46:5, Баш 46:28, Баш 49:33, Сығ 1:6

+ 7:16 Баш 50:13.
+ 7:16 Баш 50:25, Йуш 24:32
+ 7:17 Сығ 1:7, Сығ 1:12
+ 7:18 Сығ 1:8.
+ 7:18 Сығ 1:8
+ 7:19 Сығ 1:22.
+ 7:19 Сығ 1:10-11, Сығ 1:16
+ 7:20-21 Сығ 2:2, 10.
+ 7:20 Сығ 2:2-3, Ғвр 11:23
+ 7:21 Сығ 2:3-10
+ 7:24-28 Сығ 2:11-14.
+ 7:24 Сығ 2:11-12
+ 7:28 Сығ 2:13-14
+ 7:29 Сығ 2:15, Сығ 2:22, Сығ 18:3-5
+ 7:30-34 Сығ 3:1-10.
+ 7:30 Сығ 3:2
+ 7:32 Сығ 3:6
+ 7:33 Йуш 5:15
+ 7:34 Сығ 3:5, Сығ 3:8-10
+ 7:35 Сығ 2:14
+ 7:36 Сығ 14:27-31, Ҡнн 1:3, Ҡнн 8:2
+ 7:37 Ҡнн 18:15.
+ 7:37 Ҡнн 18:15, Ғмл 3:22
+ 7:38 Ҡнн 32:47.
+ 7:38 Сығ 19:3, Ҡнн 5:27
+ 7:39 Сығ 16:3, Иҫп 11:4-6
+ 7:40-41 Сығ 32:1-6.
+ 7:40 Сығ 32:1, Сығ 32:23
+ 7:41 Сығ 32:4-6, Ишғ 2:8
+ 7:42-43 Ғам 5:25-27.
+ 7:42 Ҡнн 4:19, Зәб 80:13
+ 7:43 3 Бат 11:5-7, 4 Бат 23:13, Ғам 5:25-27
+ 7:44 Сығ 25:8-9.
+ 7:44 Сығ 38:21, Асл 15:5, Сығ 25:40
+ 7:45 Йуш 3:14-17, Йуш 3:10
+ 7:46-47 2 Бат 7:2, 4-5, 12-13.
+ 7:46 Зәб 88:20-21, 2 Бат 7:1-2, 3 Бат 8:17
+ 7:47 3 Бат 6
+ 7:48 3 Бат 8:27, Ғмл 17:24
+ 7:49-50 Ишғ 66:1-2.
+ 7:50 Ишғ 66:1-2
+ 7:51 Йер 6:10.
+ 7:51 Ишғ 63:10.

+ 7:51 Сығ 32:9, Ҡнн 10:16, Ҡнн 10:16, Йер 4:4, Йер 9:26, Ишғ 63:10, Млх 3:6

+ 7:52 3 Бат 18:4, 2 Йыл 24:21, Йер 2:30, Маҫ 23:37

+ 7:53 Ҡнн 33:2, Глт 3:19, Ғвр 2:2

+ 7:54 Ғмл 5:33

+ 7:55 Сығ 24:16, Ишғ 6:1, Зәб 109:1, Мрк 16:19

+ 7:56 Мрк 1:10, Зәб 109:1, Днл 7:13, Мрк 16:19, Ғмл 7:56, Ғвр 1:3

+ 7:58 Лев 24:14-16, Иҫп 15:35-36, 3 Бат 21:13, Ғмл 8:1, Ғмл 22:20

+ 7:59 Зәб 30:6.
+ 7:59 Зәб 30:6, Лк 23:46
+ 7:60 Лк 22:41, Лк 23:34
+ 8:1 Ғмл 22:20, Ях 16:2, Маҫ 10:23
+ 8:3 Глт 1:13, 1 Кор 15:9, Флп 3:6
+ 8:4 Мрк 4:14, Ғмл 11:19
+ 8:5 Ғмл 6:5, Ғмл 21:8
+ 8:7 Лк 4:35, Мрк 16:17-18
+ 8:13 Маҫ 28:19, Ғмл 16:33, Ғмл 18:8
+ 8:14 Ғмл 1:8
+ 8:15 Ғмл 2:38

+ 8:16 Маҫ 28:19, Ғмл 19:5, Ғмл 10:44, Ғмл 11:15

+ 8:17 Ғмл 9:17, Ғмл 19:6
+ 8:22 Днл 4:24, 2 Тим 2:25
+ 8:24 Сығ 8:8
+ 8:25 Ях 4:39

+ 8:26 Ғмл 5:19, Ғмл 10:4, Ғмл 11:13, Ғмл 12:7, Ғмл 27:23

+ 8:27 Йер 38:7
+ 8:29 Ғмл 10:19
+ 8:31 Рим 10:14
+ 8:32-33 Ишғ 53:7-8.
+ 8:33 Ишғ 53:7-8
+ 8:35 Лк 24:27
+ 8:39 4 Бат 2:16, Зөл 3:12, Зөл 8:3
+ 8:40 Йуш 13:3
+ 9:1 Ғмл 8:3, Ях 16:2
+ 9:3 Ғмл 22:6-11, Ғмл 26:12-18
+ 9:7 Днл 10:7
+ 9:10 Ғмл 22:12, Баш 22:1
+ 9:11 Ғмл 21:39, Ғмл 22:3

+ 9:15 Рим 1:5, Глт 1:15-16, 1 Тим 2:7, Йер 1:4-5

+ 9:16 Ғмл 20:23, 1 Тес 3:3
+ 9:17 Ғмл 8:17, Ғмл 19:6
+ 9:19 Глт 1:17
+ 9:21 Глт 1:13, Глт 1:23
+ 9:22 1 Тим 1:12, Ғмл 18:28
+ 9:23 Ғмл 20:3, Ғмл 23:30
+ 9:25 Йуш 2:15, 1 Бат 19:12, 2 Кор 11:32-33

+ 9:27 Ғмл 4:36, Ғмл 13:2, Ғмл 15:36, Глт 2:9, 1 Кор 9:6, Глт 1:18-19

+ 9:29 Ғмл 6:1
+ 9:30 Ғмл 11:25
+ 9:34 Ғмл 3:6

+ 9:36 Йуш 19:46, Ях 13:14, 1 Тим 2:10, 1 Тим 5:10

+ 9:40 Маҫ 9:25, Ғмл 28:8, Яҡ 5:16
+ 9:41 Мрк 1:31, Мрк 5:41, Мрк 9:27, Ғмл 3:7
+ 10:2 Маҫ 8:10, Лк 7:4-5
+ 10:3 Ғмл 3:1
+ 10:4 Ғмл 8:26, Асл 8:4
+ 10:6 Ғмл 9:43
+ 10:9 Ғмл 11:5-14
+ 10:12 Лев 20:25.
+ 10:14 Лев 11:2, Ҡнн 14:3, Зөл 4:14

+ 10:15 Мрк 7:15-16, Рим 14:14, 1 Тим 4:4, Тит 1:15

+ 10:19 Ғмл 8:29
+ 10:22 Лк 7:4-5
+ 10:25 Днл 2:46, Ғмл 16:29
+ 10:26 Асл 19:10, Асл 22:8-9
+ 10:28 Ях 4:9, Ях 18:28
+ 10:34 Ҡнн 10:17-18.
+ 10:34 Ҡнн 10:17, Рим 2:11, Рим 10:12
+ 10:35 Ишғ 56:6-7.
+ 10:35 Ишғ 64:5, Рим 10:12
+ 10:36 Ишғ 52:7
+ 10:37 Мрк 1:14

+ 10:38 Маҫ 3:16, Ях 1:32-33, Маҫ 4:24, Лк 13:16

+ 10:42 Ях 5:22, Ғмл 17:31, 1 Птр 4:5, 2 Тим 4:1

+ 10:43 Йер 31:34; Зәк 13:1.
+ 10:43 Лк 24:27, Рим 3:21
+ 10:46 Мрк 16:17, 1 Кор 12:10
+ 10:47 Ғмл 2:4
+ 10:48 Ғмл 2:38
+ 11:2 Ғмл 15:1, Глт 2:12
+ 11:3 Лк 15:2, Глт 2:12
+ 11:5 Ғмл 10:9-32
+ 11:9 Мрк 7:19, Ғмл 10:15
+ 11:12 Ғмл 15:9
+ 11:13 Ғмл 8:26
+ 11:15 Ғмл 10:44
+ 11:16 Ғмл 1:5
+ 11:17 Ғмл 2:38
+ 11:19 Ғмл 8:1
+ 11:22 Ғмл 4:36, Ғмл 9:27, Ғмл 13:1
+ 11:24 Ғмл 6:5
+ 11:25 Ғмл 9:30
+ 11:27 Ғмл 13:1, Ғмл 15:32
+ 11:28 Ғмл 21:10, Маҫ 24:7, Ғмл 18:2
+ 12:2 Лк 5:10, Мрк 10:39
+ 12:3 Сығ 12:15
+ 12:4 Лк 22:33
+ 12:5 2 Кор 1:11, Эфс 6:18
+ 12:7 Ғмл 8:26, Ғмл 16:26
+ 12:10 Ғмл 5:19, Ғмл 16:26
+ 12:11 Зәб 33:7, Зәб 90:11, 2 Кор 1:10

+ 12:12 Ғмл 13:5, Ғмл 15:37, 1 Птр 5:13, Кол 4:10, 2 Тим 4:11, Флм 1:24

+ 12:15 Маҫ 18:10-11, Ғвр 1:14

+ 12:17 Ғмл 15:13, Ғмл 21:18, Яҡ 1:1, Глт 1:19, Глт 2:9

+ 12:23 Днл 5:23, Асл 16:9, 2 Бат 24:16, 4 Бат 19:35

+ 12:24 Ғмл 6:7, Ғмл 19:20
+ 12:25 Ғмл 11:29-30, Ғмл 12:12
+ 13:1 Ғмл 11:27, Ғмл 4:36, Ғмл 11:22, Лк 3:1
+ 13:2 Лк 2:37, Рим 1:1, Глт 1:15
+ 13:5 Ғмл 12:12, Ғмл 15:37, Кол 4:10
+ 13:6 Маҫ 7:15
+ 13:9 Ғмл 4:8, Ғмл 6:10
+ 13:13 Ғмл 15:38
+ 13:15 Лк 8:41, Ғмл 18:8
+ 13:17 Сығ 6:6; 12:51.
+ 13:17 Сығ 1:7, Сығ 12:51
+ 13:18 Сығ 16:35, Зәб 94:10, Ҡнн 9:7

+ 13:19 Ҡнн 7:1, Йуш 14:1, Хак 2:16, Хак 3:9, 1 Бат 12:11

+ 13:20 1 Бат 7:15.

+ 13:20 Хак 2:16.

+ 13:21 1 Бат 8:4-5; 10:24.

+ 13:21 1 Бат 8:5, 1 Бат 9:1, 1 Бат 10:1, 1 Бат 13:1

+ 13:22 1 Бат 13:14; 16:12-13; Зәб 88:21.

+ 13:22 1 Бат 15:23, 1 Бат 13:14, Зәб 88:20-21, Ишғ 44:28

+ 13:23 Ишғ 11:1.
+ 13:24 Лк 3:3
+ 13:25 Лк 3:16, Ях 1:20, Ях 1:27
+ 13:27 Ғмл 3:17, Лк 24:26-27
+ 13:28 Лк 23:23
+ 13:29 Лк 23:53
+ 13:30 Лк 24:6
+ 13:31 Ғмл 1:3, Лк 24:48
+ 13:32-33 Зәб 2:7.
+ 13:32 Зәб 2:7, Ғвр 1:5, Ғвр 5:5
+ 13:34 Ишғ 55:3.
+ 13:34 Рим 6:9, Ишғ 55:3
+ 13:35 Зәб 15:10.
+ 13:35 Зәб 15:10, Ғмл 2:27
+ 13:36 3 Бат 2:10, Ғмл 2:29
+ 13:38 Ишғ 53:5, 12.
+ 13:38 Маҫ 1:21, 1 Ях 2:12

+ 13:39 Рим 3:20, Глт 2:16, Глт 3:11, Ишғ 53:11, Рим 3:28

+ 13:40 Хав 1:5
+ 13:41 Хав 1:5.
+ 13:43 Ғмл 2:11, Ғмл 6:5
+ 13:45 Ғмл 5:17

+ 13:46 Ғмл 4:30, Эфс 6:19, Маҫ 10:11, Маҫ 22:8, Асл 3:4, Мрк 12:9, Ғмл 18:6

+ 13:47 Ишғ 49:6.
+ 13:47 Ишғ 49:6, Ғмл 26:23
+ 13:50 1 Тес 2:15
+ 13:51 Маҫ 10:14, Мрк 6:11, Лк 9:5
+ 13:52 Ғмл 2:4, Ғмл 4:31
+ 14:1 Ғмл 13:5
+ 14:3 Ғмл 4:30, Эфс 6:19
+ 14:4 Маҫ 10:34, Лк 12:51
+ 14:6 Маҫ 10:23
+ 14:8 Ғмл 3:2
+ 14:9 Маҫ 9:2
+ 14:10 Ишғ 35:6, Ғмл 3:8
+ 14:11 Ғмл 28:6
+ 14:13 Днл 2:46
+ 14:14 Иҫп 14:6, Мрк 14:63
+ 14:15 Сығ 20:11, 1 Тес 1:9
+ 14:16 Мих 4:5
+ 14:17 Лев 26:4, Маҫ 5:45, Зәб 103:15
+ 14:19 2 Кор 11:25

+ 14:22 Кол 1:23, Ях 15:20, 1 Птр 2:21, 1 Птр 5:9, 1 Тес 3:3, 2 Тим 3:12

+ 14:23 Ғмл 13:2, Ғмл 20:32
+ 14:26 Ғмл 13:3
+ 15:1 Лев 12:3
+ 15:2 Глт 5:2
+ 15:7 Ғмл 10:20

+ 15:8 3 Бат 8:39, 1 Йыл 28:9, 2 Йыл 6:30, Ғмл 1:24, Ғмл 10:44, Ғмл 10:47

+ 15:9 Ғмл 11:12, Зәб 50:12
+ 15:10 Глт 5:1
+ 15:11 Эфс 2:8, Тит 2:11, Тит 3:7
+ 15:13 Ғмл 12:17, Яҡ 1:1, Глт 1:19, Глт 2:9
+ 15:16-18 Ғам 9:11-12.
+ 15:17 Ғам 9:11-12
+ 15:20 Баш 9:4.

+ 15:20 Днл 1:8, 1 Кор 8:1, 1 Кор 10:19-20, Асл 2:14, Лев 3:17, Лев 17:14, Ҡнн 12:23-24

+ 15:22 1 Птр 5:12, 2 Кор 1:19, 2 Тес 1:1
+ 15:24 Глт 1:7, Глт 5:10
+ 15:28 Ғмл 15:20
+ 15:32 Ғмл 11:27
+ 15:35 Ғмл 13:1
+ 15:37 Ғмл 12:12, Ғмл 13:5, Кол 4:10
+ 15:38 Ғмл 13:13
+ 15:40 Ғмл 15:32

+ 16:1 Рим 16:21, 1 Кор 4:17, Флп 2:19, Кол 1:1, 1 Тес 3:2, 2 Тес 1:1, 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 16:3 1 Кор 9:20, Глт 2:3
+ 16:4 Ғмл 15:28-29
+ 16:5 Ғмл 6:7
+ 16:6 Ғмл 18:23
+ 16:7 Флп 1:19
+ 16:8 Ғмл 20:5, 2 Кор 2:12, 2 Тим 4:13
+ 16:12 Флп 1:1
+ 16:14 Лк 24:45
+ 16:15 Ғмл 11:14, Ғмл 16:33-34
+ 16:17 Днл 3:26
+ 16:18 Мрк 9:38
+ 16:21 Ғөз 4:13, Эст 3:8
+ 16:22 2 Кор 6:4-5, 2 Кор 11:23-25
+ 16:24 Йер 20:2, Йер 29:26, 1 Тес 2:2
+ 16:25 Зәб 41:9, Зәб 118:62

+ 16:26 Ғмл 4:31, Ғмл 5:19, Ғмл 12:7, Ғмл 12:10

+ 16:27 3 Бат 20:39, Ғмл 12:19
+ 16:29 Днл 2:46, Ғмл 10:25
+ 16:30 Лк 3:10, Ғмл 2:37
+ 16:31 Мрк 16:16, Рим 10:9
+ 16:33 Ғмл 11:14, Ғмл 16:15
+ 16:34 Ях 4:53, Ғмл 18:8
+ 16:37 Ғмл 22:25
+ 16:39 Маҫ 8:34
+ 16:40 Ғмл 16:14
+ 17:1 Флп 4:16
+ 17:2 Ғмл 13:5, Ғмл 14:1
+ 17:3 Лк 24:26-27
+ 17:5 1 Тес 2:14-16
+ 17:7 Лк 23:2
+ 17:16 2 Птр 2:8
+ 17:19 Мрк 1:27

+ 17:24 Ишғ 42:5, Маҫ 11:25, 3 Бат 8:27, Ғмл 7:48

+ 17:25 Әйп 12:10; Зәб 49:12; Ишғ 42:5.
+ 17:25 Зәб 49:8-12, Баш 2:7, Әйп 33:4
+ 17:26 Баш 2:7; Ҡнн 32:8.
+ 17:26 Баш 3:20, Ҡнн 32:8
+ 17:27 Ишғ 55:6; Йер 23:23.
+ 17:28 Иҫп 16:22, Әйп 12:10
+ 17:29 Ишғ 40:18-19, Ишғ 46:5
+ 17:30 1 Птр 1:14, Рим 3:25-26, Эфс 4:18

+ 17:31 Маҫ 12:36, Ях 5:22, Ғмл 10:42, 1 Птр 4:5

+ 18:2 Рим 16:3, 1 Кор 16:19, 2 Тим 4:19, Ғмл 11:28

+ 18:4 Ғмл 13:5
+ 18:5 1 Тес 3:6
+ 18:6 Зөл 18:13, Зөл 33:4, Ғмл 13:46

+ 18:8 Лк 8:41, Ғмл 13:15, 1 Кор 1:14, Ях 4:53, Ғмл 16:34

+ 18:15 Ғмл 23:29
+ 18:18 Иҫп 6:18.
+ 18:18 Ғмл 18:2, Рим 16:1, Иҫп 6:5, Иҫп 6:9
+ 18:19 Ғмл 19:1, Ғмл 20:16
+ 18:21 Яҡ 4:15
+ 18:23 Ғмл 16:6

+ 18:24 Ғмл 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 3:5, 1 Кор 4:6, 1 Кор 16:12, Тит 3:13

+ 18:25 Лк 3:3, Ғмл 19:3
+ 18:26 Ғмл 4:30, Эфс 6:19
+ 18:27 1 Кор 16:3, 2 Кор 3:1
+ 18:28 Ғмл 9:22
+ 19:1 Ғмл 18:21
+ 19:3 Ғмл 18:25
+ 19:4 Лк 3:3, Ях 1:7
+ 19:5 Маҫ 28:19, Ғмл 8:16
+ 19:6 Ғмл 8:17, Ғмл 9:17, Ғмл 10:46
+ 19:8 Ғмл 4:30, Эфс 6:19
+ 19:12 Ғмл 5:15
+ 19:13 Маҫ 12:27, Мрк 9:38, Лк 9:49
+ 19:15 Лк 4:34, Яҡ 2:19
+ 19:18 Мрк 1:5, Яҡ 5:16
+ 19:20 Ғмл 6:7, Ғмл 12:24
+ 19:21 Рим 15:26, 1 Кор 16:5, Рим 15:23-24
+ 19:22 Ғмл 16:1
+ 19:26 Ишғ 44:10-20, Йер 10:3-6
+ 19:29 Ғмл 19:29, Кол 4:10, Флм 1:24
+ 20:1 Ғмл 19:21
+ 20:3 Ғмл 9:23, Ғмл 23:30

+ 20:4 Ғмл 19:29, Эфс 6:21, Кол 4:7, 2 Тим 4:12, 2 Тим 4:20, Тит 3:12

+ 20:5 Ғмл 16:8
+ 20:6 Сығ 12:15, Ғмл 12:3
+ 20:7 1 Кор 16:2, Асл 1:10
+ 20:9 4 Бат 1:2
+ 20:10 3 Бат 17:21, 4 Бат 4:34

+ 20:16 Сығ 23:16, Сығ 34:22, Лев 23:15, Ҡнн 16:9, Ғмл 2:1

+ 20:18 Ғмл 18:19, 1 Тес 1:5
+ 20:23 Ғмл 9:16, Ғмл 21:33
+ 20:24 2 Тим 4:7
+ 20:26 Ҡнн 8:19
+ 20:28 Ях 21:16-17, 1 Птр 5:2, 1 Птр 1:18-19
+ 20:29 Маҫ 7:15, Ях 10:12
+ 20:30 2 Птр 2:1, 2 Кор 11:13, 1 Тим 4:1
+ 20:31 Мрк 14:38
+ 20:32 Ғмл 14:23, 1 Птр 1:4
+ 20:33 1 Бат 12:3, 2 Кор 7:2
+ 20:34 Ғмл 18:3
+ 20:35 Маҫ 10:8
+ 20:36 Ғмл 21:5
+ 21:4 Ғмл 20:23
+ 21:5 Ғмл 20:36
+ 21:8 Ғмл 6:5, Ғмл 8:5
+ 21:9 4 Бат 22:14, Лк 2:36, Ғмл 2:17-18
+ 21:10 Ғмл 11:28
+ 21:11 3 Бат 11:30, Йер 27:2
+ 21:12 Маҫ 16:21-23
+ 21:13 Ғмл 20:24, Флп 2:17
+ 21:18 Ғмл 12:17, Яҡ 1:1
+ 21:20 Рим 10:2
+ 21:21 Рим 2:28-29, 1 Кор 7:19
+ 21:23-24 Иҫп 6:18.
+ 21:23 Иҫп 6:2-5, Иҫп 6:13
+ 21:24 Ғмл 18:18
+ 21:25 Ғмл 15:29
+ 21:26 Иҫп 6:9-12
+ 21:28 Ғмл 6:13, Зөл 44:7
+ 21:29 Ғмл 20:4
+ 21:33 Ғмл 20:23, Ғмл 21:11
+ 21:34 Ғмл 19:32
+ 21:39 Ғмл 9:11, Ғмл 22:3
+ 22:3 Ғмл 9:11, Ғмл 21:39, Ғмл 5:34, Флп 3:6
+ 22:4 Ғмл 8:3
+ 22:5 Ғмл 9:1-2
+ 22:6 Ғмл 9:3-6, Ғмл 26:12-18
+ 22:12 Ғмл 9:17
+ 22:15 Ғмл 9:15
+ 22:16 Ғмл 9:18
+ 22:17 Ғмл 9:26
+ 22:20 Ғмл 7:58
+ 22:25 Ғмл 16:37

+ 23:1 1 Кор 4:4, 2 Кор 1:12, 2 Тим 1:3, Ғвр 13:18

+ 23:2 Ғмл 24:1, 3 Бат 12:24
+ 23:3 Зөл 13:10-12.
+ 23:3 Ҡнн 25:1-2
+ 23:4 Ях 18:22
+ 23:5 Сығ 22:28.
+ 23:5 Сығ 22:28
+ 23:6 Ғмл 4:1, Флп 3:5, 1 Кор 15:13
+ 23:8 Маҫ 22:23, Лк 20:27
+ 23:9 Ях 12:29
+ 23:11 Ғмл 27:23
+ 23:24 Ғмл 24:3, Ғмл 25:14
+ 23:27 Ғмл 21:32-33, Ғмл 22:27
+ 23:28 Ғмл 22:30
+ 23:29 Ғмл 18:15
+ 23:30 Ғмл 9:23, Ғмл 20:3
+ 23:34 Ғмл 21:39
+ 24:1 Ғмл 23:2
+ 24:5 Лк 23:2
+ 24:6 Ғмл 21:27-29
+ 24:15 Днл 12:2, Асл 20:6, Асл 20:13
+ 24:16 Ғмл 23:1, Ғвр 13:18
+ 24:17 Рим 15:25-28, 1 Кор 16:1, Глт 2:10
+ 24:18 Ғмл 21:26
+ 24:21 Ғмл 23:6
+ 24:25 Ғмл 17:32
+ 25:3 Ғмл 23:12
+ 25:10 Рим 13:1
+ 25:12 Ғмл 23:11
+ 25:19 Ғмл 18:15, Ғмл 23:29
+ 25:24 Ғмл 22:22
+ 25:25 Лк 23:14, Ғмл 23:29
+ 26:1 Зәб 118:46, Маҫ 10:18, Ғмл 9:15
+ 26:4 Глт 1:13
+ 26:5 Ғмл 23:6, Флп 3:5
+ 26:6 Ҡнн 18:15; 2 Бат 7:16; Йер 23:5.
+ 26:7 Маҫ 19:28, Яҡ 1:1
+ 26:8 1 Кор 5:12
+ 26:9 Ях 16:2, 1 Тим 1:13
+ 26:10 Ғмл 8:3
+ 26:11 Ғмл 9:1
+ 26:12 Ғмл 9:3-6, Ғмл 22:6-11
+ 26:17-18 Ишғ 42:6-7.
+ 26:18 Ишғ 35:5, Ишғ 42:7, Ғвр 2:14-15
+ 26:20 Ғмл 9:20
+ 26:21 Ғмл 21:27, Ғмл 21:30
+ 26:23 Ишғ 9:2; 49:6.

+ 26:23 1 Кор 15:20, Кол 1:18, Асл 1:5, Ишғ 42:6, Ишғ 49:6, Ғмл 13:47

+ 26:29 Ғмл 21:33
+ 26:31 Ғмл 23:29
+ 26:32 Ғмл 25:12
+ 27:1 Ғмл 25:12
+ 27:2 Ғмл 19:29
+ 27:6 Ғмл 28:11
+ 27:9 Лев 16:29-30; 23:27.
+ 27:14 Мрк 4:37
+ 27:18 Юнс 1:5
+ 27:23 Ғмл 8:26
+ 27:24 Ғмл 23:11
+ 27:26 Ғмл 28:1

+ 27:34 1 Бат 14:45, 2 Бат 14:11, 3 Бат 1:52, Лк 21:18

+ 27:35 Маҫ 15:36
+ 27:43 Ғмл 27:3
+ 28:5 Зәб 90:13, Мрк 16:18, Лк 10:19
+ 28:6 Ғмл 14:11
+ 28:8 Ғмл 9:40, Яҡ 5:16
+ 28:11 Ғмл 27:6
+ 28:18 Ғмл 23:29, Ғмл 26:31-32
+ 28:23 Лк 24:27
+ 28:25 Маҫ 15:7
+ 28:26-27 Ишғ 6:9-10.

+ 28:27 Ишғ 6:9-10, Маҫ 13:15, Мрк 4:12, Ях 12:40

+ 28:28 Ишғ 40:5, Лк 3:6

+ 28:31 Ғмл 4:29, Эфс 6:19

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BSK

Ҡушымталар

Ҡушымталар

1. Һүҙлек

2. Шәжәрә

3. Исемдәрҙең бирелеше

4. Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

5. Аҡса берәмектәре

6. Боронғо ҡулъяҙмалар

7. Географик карталар

Һүҙлек

Һүҙлек

1. А

2. Б

3. Г

4. Ғ

5. Д

6. З

7. И

8. Й

9. К

10. Ҡ

11. Л

12. М

13. Н

14. Ө

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. У

20. Ү

21. Ф

22. Х

23. Һ

24. Ш

25. Э

26. Ә

27. Ю

28. Я

Аҡлау – Яңы Ғәһедтәге мәғәнәһе: Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша Алла кешеләрҙең гонаһтарын ярлыҡай, уларҙы Үҙе алдында тәҡүә һәм ғәйепһеҙ тип һанай. Ғайса Мәсихкә инанған кешене генә Алла аҡлай.

Римдарға 1:17; 3:22-28; Галаттарға 2:16

Ҡарарға: Тәҡүә, Хаҡлыҡ.

Аҡһаҡал – Иң тәүҙә ғаиләләге, нәҫелырыуҙағы иң өлкән, абруйлы, хөрмәтле кеше аҡһаҡал исеменә эйә булған. Аҙаҡ еврей халҡының һәм айырым йәмғиәттәрҙең башлыҡтарын шулай атай башлайҙар, улар хөкөм сығарыу, ҡатмарлы булмаған дәғүәләрҙе хәл итеү кеүек эштәр башҡара.

Сығыу 3:16; Лукас 7:3

Алашар – Бестерелгән ир кеше. Борон күп халыҡтарҙа батша ҡатындары йәшәгән йортта бестерелгән ирҙәр хеҙмәт иткән. Уларҙың батша һарайында абруй яулап, юғары вазифаларға өлгәшкәндәре лә булған, шуға ла «алашар» һүҙе йыш ҡына «батша һарайындағы чиновник» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланылған.

ІV Батшалар 25:19; Эстер 2:3; Ғәмәлдәр 8:27-39

Алла – Йәһүдсә «Эл», «Элоһим». Берҙәнбер, ҡөҙрәтле Зат, күк менән ерҙе, ундағы булған бөтә нәмәне Бар ҡылыусы. Ул кешеләрҙе лә Үҙ рәүешендә бар ҡылған һәм уларҙы бик ярата. Шуға ла Үҙе менән кешеләр араһында, әҙәми заттарҙың гонаһы арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан тергеҙергә теләй. Үҙенә тоғроларға мәрхәмәт күрһәтә, Ғайса Мәсихкә инаныусыларға мәңгелек тормош бүләк итә.

Башланмыш 1:1, 27; 2:2; Ҡанун 6:4-5; Зәбүр 144:8; 145; Маркус 10:6; Яхъя 1:1; 3:16; Римдарға 5:8-9; ІІ Коринҫостарға 5:19

Алла Батшалығы – Был һүҙ Изге Яҙмала иң тәүҙә Алланың ер йөҙөндәге сикһеҙ хакимлығын сағылдыра. Шулай уҡ Алла менән Уны үҙҙәренең Батшаһы тип ҡабул иткән кешеләр араһындағы мөнәсәбәт тураһында ла һөйләй. Йәһүдтәр Мәсихте Алла ебәрәсәк Батша тип көтә. Алла Батшалығы Ғайса Мәсих ергә ҡабат килгәндән һуң урынлашасаҡ: элекке донъя яңыһына урын бирәсәк, яуызлыҡ юҡҡа сығып, мәңгелек именлек урын аласаҡ. Алла Батшалығы – Ғайса Мәсих, Сумдырыусы Яхъя һәм илселәрҙең төп вәғәзләү темаларының береһе.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 3:1; 21:31; Маркус 1:15; Лукас 17:20-21; Асылыш 11:15

Алла бәрәсе – Муса аша бирелгән ҡанунға ярашлы, һәр Исраил кешеһе Ҡотҡарылыу байрамында Аллаға ҡорбан итеп йәш бәрәс салырға тейеш булған. Шул рәүешле Алла ярҙамында Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуҙы иҫкә алғандар. Яхъя пәйғәмбәр, Ғайса Мәсихте «Алла Бәрәсе» тип атап, кешеләрҙең гонаһтары өсөн ҡорбан ителәсәген алдан әйтә.

Башланмыш 22:7; Сығыу 12:3-5; Иҫәп 28:3-27; 29:2, 8-13; Яхъя 1:29; Асылыш 5:5-6

Алла йорто, ҡорам – Муса заманында еврейҙар табынған Изге сатыр урынына Сөләймән батша Йәрүсәлимдә беренсе ҡорамды төҙөй. Б.э.т. 586 йылда вавилондар (бабилдар) тарафынан емертелә, әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Аҙаҡ Бөйөк Һируд уны ҙурайта. Һируд б.э.т. 37 йылдан 4 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Алла йорто Исраил тормошоноң үҙәге була. Бары ошонда ғына ҡорбан килтерәләр, ошонда илдең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән мөһим дини байрамдарҙы үткәрергә йәһүдтәр йыйыла. Алла йорто Мөҡәддәс һәм Иң мөҡәддәс урындарҙан торған. Бүлмәләр ҙур пәрҙә менән айырылған. Иң мөҡәддәс урынға Килешеү һандығы урынлаштырылған һәм унда махсус хеҙмәт атҡарыр өсөн йылына бер тапҡыр баш ҡаһин ғына инә алған. Ябай кешеләргә унда инергә ярамағанлыҡтан, улар Аллаға Алла йортоноң ихатаһында табынған.

ІІІ Батшалар 5:4-5; 8:20-21; Ғөзәйер 6:14-16; Ишағыяһ 66:1; Маҫҫайос 21:12-13; 27:51; Эфестарға 2:19-22

Алла Улы – Иҫке Ғәһедтә ғәҙәттә «Алла улдары» тип Алла тарафынан яратылған һәм Уға хеҙмәт иткән рухи заттарға (фәрештә, рух) әйтәләр. Исраил халҡын һәм уның ҡайһы бер батшаларын да Алла улдары тип йөрөтәләр. Әммә Инжил авторҙары Алла Улы тип Ғайса Мәсихте атай. Был Уның Мәсих исеменә эйәлеген, сығышы менән Атабыҙ Алланан булыуын һәм Уға тура бәйләнештә тороуын күрһәтә. Бөтә иманлылар Уны ярата, ихтыярын үтәргә тырыша. Иманлылар Алла балалары тип атала ала, сөнки Алла уларҙы Үҙенең балалары кеүек күрә.

І Йылъяҙма 22:10; Әйүп 1:6; Зәбүр 2:7; Йермеяһ 31:9; Маҫҫайос 4:3; Яхъя 11:27

Арам – Исраил батшалығынан төньяҡта урынлашҡан дәүләт. Иң ҙур ҡалаларының береһе Дамаск булған. Беҙҙең эраға бер нисә быуат ҡала гректар был илде Сүриә тип атай башлай.

ІІІ Батшалар 20:1

Арами теле – Боронғо йәһүд һәм бер ни тиклем кимәлдә ғәрәп телдәренә ҡәрҙәш тел. Иҫке Ғәһед китаптарының ҡайһы бер бүлектәре ошо телдә яҙылған (һылтанмаларҙы ҡарағыҙ). Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән.

Ғөзәйер 4:8–6:18; 7:12-26; Йермеяһ 10:11; Даниил 2:4–7:28.

Арҡысаҡ – Рим империяһында, Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа, иң ауыр енәйәт ҡылған кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн файҙаланылған ҡулайлама. Ул ергә ултыртылған бағананан һәм уға арҡыры ҡағылған һайғауҙан торған. Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланырға хөкөм ителгән кешеләр бик оҙаҡ, ыҙаланып үлгән. Был яза иң ҡатыһы һәм хурлыҡлыһы һаналған. Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланғандан һуң, киреһенсә, был язалау ҡоралы Уның аша ҡотолоу һәм йәшәйеш билдәһе булып һанала башлаған.

Маҫҫайос 10:38; Лукас 23:26, 33; І Коринҫостарға 1:17-18

Асия өлкәһе – Рим провинцияһы, Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) бер өлөшө. Баш ҡалаһы Эфес булған.

Ғәмәлдәр 19:26; Асылыш 1:4

Асылыш – Алла кешегә Үҙенең ихтыярын төрлө юлдар менән – күктән тауыш биреү, фәрештәләр, пәйғәмбәрҙәр, илаһи күренмештәр, Изге Яҙма аша аса. Уның ихтыярын еткергән бөтә был ысулдарҙы «асылыш» тип әйтергә мөмкин. Изге Яҙманың һуңғы китабы ла шулай атала.

Даниил 10:1; Маҫҫайос 2:12; Асылыш 1:1

Ата – Ғайса Мәсих Алланы «Атам» тип атай, шул рәүешле ата менән бала араһындағы мөнәсәбәт ниндәй булһа, Алла менән Үҙе араһында нәҡ шундай мөнәсәбәт икәнен күрһәтә. Ғайса Мәсихкә инанған кеше лә Алла менән шундай мөнәсәбәттә була, шуға күрә Алланы «Атам» тип атай ала.

Маркус 14:36; Яхъя 11:41-42; Римдарға 8:15

Ашера – Ҡәнғәниҙәр табынған уңдырышлылыҡ алиһәһе. Борон Яҡын Көнсығышта Ашераға табынған урындарҙа алиһәнең һүрәте соҡоп яһалған ағас ҡолғалар торған. Уны «бөтә илаһтарҙың әсәһе», «баш алиһә» тип атағандар.

Сығыу 34:13

Ашшур – (Ассирия) Хәҙерге Ираҡ биләмәһендә урынлашҡан боронғо ҡеүәтле империя, баш ҡалаһы Ниневе була. Б.э.т. 722 йылда ашшурҙар Төньяҡ Исраил батшалығын яулап ала һәм күп исраилдарҙы әсирлеккә ала. Улар урынына Исраил еренә ирекһеҙләп Ашшур империяһы кешеләре күсерелә. Ашшурҙар шулай уҡ көньяҡ батшалыҡҡа – Йәһүҙәгә лә һөжүм итә, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңыраҡ Ниневе, Алла язаһын алып, баҫҡынсылар тарафынан тулыһынса ҡыйратыла.

ІV Батшалар 18:19–19:36; Нахум 1–3

Бабил – (Вавилон) Боронғо Яҡын Көнсығышта (хәҙерге Ираҡтың көньяғы) Ике Йылға араһында урынлашҡан бөйөк империяның баш ҡалаһы. Бабилда күп төрлө илаһтарға табынғандар. Бабилдар б.э.т. 587 йылда Йәрүсәлимде ҡыйрата, йәһүҙиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китә. Яңы Ғәһед дәүеренә ҡала тулыһынса ҡыйратылған була. Асылыш китабында «Бабил» һүҙе Иблис батшалығына тиңләштерелә. Яңы бөйөк империяның баш ҡалаһы Римды ла элекке боҙоҡлоҡтар, мәжүсиҙәрҙең табыныу үҙәге булған Бабил менән бәйләйҙәр.

ІV Батшалар 25:1-22; Асылыш 18

Байрамдар –

1. Ҡотҡарылыу байрамы. Йәһүдтәрҙең мөһим байрамдарының береһе. Уны, еврейҙарҙың Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуын хәтергә алып, яҙ билдәләгәндәр. Борон еврейҙар был көндө Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгән. Ҡотҡарылыу байрамы артынан уҡ ете көнлөк Сөсө икмәк байрамы башланған. Бер аҙна буйына сөсө икмәк кенә ашағандар. Инжилдә был ике байрам берҙәм байрам булып һанала. Нәҡ ошо көндәрҙә Ғайса Мәсих арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған һәм үленән терелгән.

Сығыу 12:1-14, 21-51; Левиҙәр 23:5; Иҫәп 9:1-14; Маркус 14:1, 12; Яхъя 19:14

2. Сөсө икмәк байрамы. Исраилдарҙа Ҡотҡарылыу байрамынан һуң үткәрелгән һәм ете көн дауам иткән байрам. Ул көндәрҙә сөсө ҡамырҙан бешерелгән аҙыҡ ҡына ашағандар, сөнки исраилдар, Мысырҙан киткән саҡта ҡамыр ҡуйырға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Алла бойороғон үтәп, юлға икмәкте сөсө ҡамырҙан бешереп алған.

Сығыу 12:14-20; 13:3-10; Левиҙәр 23:6-8; Маркус 14:1, 12; Лукас 22:1

3. Илленсе көн байрамы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көндән үткәрелгән. Ураҡ байрамы тип тә йөрөткәндәр. Ул көндө рәхмәт йөҙөнән Аллаға яңы уңыштан икмәк саҙаҡаһы һәм башҡа төр ҡорбандар килтергәндәр. Ғайса Мәсихтең шәкерттәренә Изге Рух ошо байрам көнөндә иңгән.

Сығыу 23:16; 34:22; Левиҙәр 23:15-21; Иҫәп 28:26-31; Ғәмәлдәр 2:1-4; І Коринҫостарға 16:8

4. Ҡыуыш байрамы. Йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсеп торған. Байрам ураҡ ахырында, көҙгө ямғырҙар башланғансы билдәләнгән, шуға Уңыш йыйыу байрамы тип тә аталған.

Сығыу 23:16, 34:22; Левиҙәр 23:33-36, 39-43; Ҡанун 16:13-15

Баҡыр диңгеҙ – Алла йортондағы һыу тултырылған баҡыр йыуынғыс. Ҡаһиндар был һыу менән аяҡ-ҡулдарын йыуған.

ІІІ Батшалар 7:23-26; ІІ Йылъяҙма 4:2-5,10

Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин – Йәһүдтәрҙең иң төп ҡаһины. Ҡанунға ярашлы, ҡайһы бер йолаларҙы ул ғына башҡарған, атап әйткәндә, Алла йортоноң Иң мөҡәддәс урынына ул ғына инә алған.

Левиҙәр 16; Маҫҫайос 26:3; Ғивриҙәргә 6:19-20

Бәғел – Фәләстин еренә исраилдар килгәнсе ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе, «әфәнде, хужа» тигән мәғәнәлә. Бында ҡалған ерле халыҡ ыңғайына аҙаҡ исраилдар ҙа йыш ҡына Бәғелгә табыныр булған. Был Аллаға ҡаршы ҡылынған иң ҙур енәйәт һаналған.

Хакимдар 2:13; 10:6; І Батшалар 7:3-4; 12:10; Римдарға 11:4

Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул – Иҫке Ғәһедтән белеүебеҙсә, Бәғел-Зевул пелештиҙәр ҡалаһы Ғәҡрондың илаһы булған. Был һүҙҙең мәғәнәһе «ҡеүәтле хужа» тигәнде аңлатһа ла, исраилдар көлөп был илаһты «Бәғел-Зевув», йәғни «себендәр хужаһы» тип атай. Яңы Ғәһед ваҡытында инде Иблис исемдәренең береһе булараҡ ҡулланыла башлай. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанайҙар.

ІV Батшалар 1:6; Лукас 11:15

Галилея – Фәләстиндең төньяҡ өлөшө. Быуаттар һуҙымында был өлкәлә ситтәр хакимлыҡ итә, шуға унда йәһүд булмағандар күп була. Галилеяның Назара ҡалаһында Ғайсаның бала һәм үҫмер сағы үтә. Ошонда, Галилеяла, Ул күп төрлө мөғжизәләрен ҡыла.

Ишағыяһ 9:1; Йушағ 20:7; Маҫҫайос 4:23

Гонаһ – Алла ҡануны талаптарын боҙоу, Алланы тыңламау һәм Уға буйһонмау. Иҫке Ғәһедтә гонаһ ҡылған кеше ҡорбан килтерергә тейеш була.

Башланмыш 4:7; 18:20; Сығыу 29:10-14; Маҫҫайос 3:6; Римдарға 3:20

Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу –

1. Аллаға килтерелгән ҡорбандар аша гонаһтарҙан ҡотолоу, ғәйепте юйыу. Әлеге ғәмәл Алла менән ҡорбан килтергән кеше араһындағы бәйләнеште яңынан тергеҙгән. Йәһүдсә «ҡаплау» тигәнде аңлата, йәғни йоланы башҡарған кеше гонаһтарҙы юя, ҡаплай.

Левиҙәр 1:3-4; Римдарға 3:25

2. Йолоп алыу – тейешле түләү кертеп, бер кешене йә тотош халыҡты ҡоллоҡтан, әсирлектән ҡотҡарыуҙы аңлата. Инжилдә яҙылғанса, кешелекте гонаһ хакимлығы нан азат итер өсөн түләнгән хаҡ – Ғайса Мәсихтең ҡорбан булып үлеүе.

Ҡанун 7:8; Маҫҫайос 20:28

Гонаһтарҙан пакланыу көнө – Көҙ башында Ҡыуыш байрамы алдынан уҙғарыла торған был байрам көнөндә исраилдар эшләмәгән, ураҙа тотҡан. Үҙҙәрен һәм халыҡты гонаһтан арындырыу, Алла сатырын һәм ундағы ҡорбан усағын пакландырыу өсөн, ҡаһиндар тейешле ҡорбандар килтергән.

Левиҙәр 16; 23:27

Грек теле – Ғайса Мәсих заманында Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙә аралашыу теле. Яңы Ғәһед, йәғни Инжил, грек телендә яҙылған.

Ғанаҡтар – Исраилдарға тиклем Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Улар оҙон буйлы һәм бәһлеүән кәүҙәле, күп һанлы була.

Ҡанун 9:2; Йушағ 11:21-22

Ғаштароҫ – йәһүдсә «Ашторет». Ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

Хакимдар 2:13

Ғибәҙәтхана – дини йорт. Яңы Ғәһедтә йәһүдтәрҙең бергәләп доға ҡылырға, Изге Яҙманы уҡырға һәм дини йолаларҙы өйрәнергә йыйылған урыны. Йыйылыш мәлендә ғибәҙәтханала хатта ябай ҡатнашыусы ла Изге Яҙманан өҙөк уҡып, йыйылған халыҡҡа уны аңлата алған. Алла йортонан айырмалы рәүештә, ғибәҙәтханаларҙа ҡорбан килтерелмәгән. Йәһүдтәр йәшәгән һәр ҡалала берәү булһа ла ғибәҙәтхана булған.

Хакимдар 9:46; Маҫҫайос 4:23; Лукас 4:16-21

Ғиври (еврей) – Килеп сығышы билдәһеҙ боронғо һүҙ. Исраилдарҙы этник төркөм булараҡ билдәләй.

Башланмыш 14:13; Сығыу 1:15-16; Филиппойҙарға 3:5-6

Ғилғәд – Махирҙың улы, Менашшеның ейәне. Иордандан көнсығыштағы таулы өлкә лә Ғилғәд тип аталған. Исраилдың бер өлөшө булған был ерҙәрҙе Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашшеның ярты ырыуы биләй.

Башланмыш 31:20-25; Ҡанун 3:13-15

Ғедән баҡсаһы – Тәүге кешеләр Алла менән аралашып йәшәгән матур баҡса. Уны ожмах тип тә йөрөтәләр. Алланың әйткәнен һанға һуҡмағас, Әҙәм менән Һауа баҡсанан ҡыуыла һәм ауыр хеҙмәт башҡарып, ауырыуҙар кисереп йәшәргә мәжбүр ителә, үлемһеҙлектән мәхрүм була. Ожмах тигәндә, Алла менән бергә хозур һәм вайымһыҙ, мәңге дауам итәсәк тормошта йәшәү күҙ уңында тотола.

Башланмыш 2:8-10; Ишағыяһ 51:3; Зөлкифел 36:35; Лукас 23:43; Асылыш 2:7

Дан, шөһрәт – «Алла шөһрәте», «Раббының шөһрәте» тигән төшөнсә Алланың бөйөклөгөн аңлата. Тәүраттан мәғлүм булыуынса, ҡайһы бер осраҡтарҙа Алланың шөһрәте исраилдарға яҡты нур, ут-ялҡын, төтөн рәүешендә күренгән. Ғайса Мәсихтең тормошонда Алла шөһрәте Мәсихтең тыуыуында, Ул ҡылған мөғжизәләрҙә, арҡысаҡтағы үлемендә һәм терелеүендә сағыла.

Сығыу 16:10; Лукас 2:9; 9:32-32; Яхъя 17:5

Дауыт – Шаулдан һуң икенсе һәм иң күренекле Исраил батшаһы, тәхеткә б.э.т. мең йыл тирәһе элек ултыра. Дауыт Исраилды бөйөк дәүләткә әүерелдерә, ә Йәрүсәлимде уның баш ҡалаһы яһай. Ул шулай уҡ оҫта һуғышсы һәм бөйөк шағир, Иҫке Ғәһедтәге Аллаға мөрәжәғәт ителгән йырҙар – Зәбүр китабы авторҙарының береһе. Тоғро хеҙмәте өсөн Алла уның нәҫелен генә Исраилдың батшалары итергә вәғәҙә бирә. Исраил пәйғәмбәрҙәре Ғайса Мәсихтең Дауыт тоҡомонан буласағын алдан әйткән. Шуға ла Ғайсаны Дауыт Улы тиҙәр.

І Батшалар 17:12-58; ІІ Батшалар 7; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 22:41-45

Дауыт ҡалаһы – Йәрүсәлимдең боронғо өлөшө, Сион тауы битләүендә төҙөлгән ҡәлғә. Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә Бейт-Ләхәмде лә, Дауыт шунда тыуғанға күрә, Дауыт ҡалаһы тип атайҙар.

ІІ Батшалар 5:6-9; Лукас 2:11

Дауыт Улы – Туранан-тура Дауыт батшаның тоҡомо. Шулай тип йәһүдтәр ергә килергә тейеш Мәсихте атай, сөнки улар Мәсихтең Дауыт батша тоҡомонан булырына ышанған.

Йермеяһ 23:5; Маҫҫайос 1:20; Маркус 10:47; Лукас 20:41-44

Доға ҡылыу – Иҫке Ғәһед тә, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед тә доғаның ике төрөн белә: шәхси – кеше Аллаға үҙ һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итә, Уны данлай, рәхмәтен белдерә йә ярҙам һорай. Икенсеһе – тейешле урында (Алла йортонда йә ғибәҙәтханала) һәм тейешле ваҡытта билдәле бер өлгө буйынса күмәкләп ҡылынған доға.

ІІ Батшалар 7:18-29; Зәбүр 6:10; 140:2; Маҫҫайос 6:7-13; 21:22; Ғәмәлдәр 3:1

Зәбүр – Йәһүд телендәге 150 дини йыр Иҫке Ғәһедтең айырым китабына – Зәбүргә тупланған. Был китапты Дауыт батшаның исеме менән бәйләйҙәр, сөнки ундағы йырҙарҙың күбеһен шәхсән үҙе яҙған тип һанала. Уларҙың ҡайһыларында Алланың тоғро мөхәббәте һәм мәрхәмәте данлана, Уға рәхмәт белдерелә, икенселәрендә ярҙам һорала. Иманлылар элек-электән доға ҡылғанда Зәбүр йырҙарын йырлай.

Зәбүр 4:1; Лукас 20:42; Эфестарға 5:19

Зәйтүн – Мәңге йәшел ағас, бейеклеге 10 метрға етә, оҙаҡ йәшәй һәм емеш биреүҙән туҡтамай.

Римдарға 11:17

Зәйтүн майы – Зәйтүн емешенән һығып алынған май. Боронғо Исраилда зәйтүн майын яҡтыртҡыстарға яғыулыҡ итеп һалғандар; яраны, тире ауырыуҙарын дауалағанда ҡулланғандар. Ҡайһы берҙә, хуш еҫ сығып торһон өсөн, төтәҫләү майҙарына ҡушҡандар, сәстәренә, тәндәренә һөрткәндәр. Зәйтүн майын кемделер батшалыҡҡа мәсехләгәндә, ҡаһин йә пәйғәмбәр хеҙмәтенә алғанда ҡулланғандар һәм дини йола буйынса пакландырыр өсөн изге әйберҙәргә ҡойғандар.

Башланмыш 28:18; Сығыу 29:7; 35:28; Ҡанун 24:20; Маҫҫайос 25:3-4, 8-9

Зәйтүн тауы – Йәрүсәлимдең көнсығыш диуары яғындағы тәпәш тау. Унан бөтә ҡала ус төбөндәгеләй күренгән. Тау итәгендәге зәйтүн баҡсаһында күп ваҡиғалар булған. Мәҫәлән, Зөлкифел ҡаланан Раббының шөһрәте киткәнен ошонан күргән, Ғайса Мәсих ахырызаман тураһында ошонда бәйән иткән һәм ошо тауҙан күккә ашҡан.

Зәкәрьяһ 14:4; Маҫҫайос 24:3; 26:30; Ғәмәлдәр 2:9-12

Иблис – Грекса «диаболос», «хәйләкәр, алдаҡсы» тигәнде аңлата. Яуыз рухтарҙың башлығы һәм Алланың дошманы. Изге Яҙмалағы бүтән исемдәре – шайтан, Бәғел-Зевув. Асылыш китабында уның бер ваҡыт тулыһынса еңеләсәге һәм юҡ ителәсәге тураһында һөйләнелә.

І Йылъяҙма 21:1; Әйүп 1:6-8; Маҫҫайос 4:10

Ибрам/Ибраһим – Тәүге исеме – Ибрам, Ибраһим тигән яңы исемде Алла уға аҙаҡ бирә. Алла Ибраһим менән килешеү төҙөй, уға Ҡәнғән еренә күсеп ултырырға бойора. Ул ерҙе Алла Ибраһимдың күп һанлы тоҡомона бирергә вәғәҙә иткән була. Ибраһим менән ҡатыны Сараға улдары Исхаҡтың тыуғанын оҙаҡ көтөргә, төрлө һынауҙар аша үтергә тура килә. Ибраһимдың, Исхаҡтан тыш, Сараның хеҙмәтсеһе Хәжәрҙән Исмәғил исемле улы тыуа. Шулай Ибраһим исраилдарҙың ата-бабаһы булып китә. Изге Яҙмала ул Алланың барлыҡ бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәргә әҙер тоғро улан итеп күрһәтелгән.

Башланмыш 11:27–12:9; 15:1-21; 17:5; Римдарға 4; Ғивриҙәргә 11:8-19

Изге икмәк – Раббы хозурына махсус өҫтәлгә һалынған ун ике сөсө икмәк. Был икмәктәрҙе бер аҙнанан яңыларына алыштырғандар. Өҫтәлдән алынған икмәкте ҡаһиндарға ғына ашарға рөхсәт ителгән.

ІІІ Батшалар 7:48; Маҫҫайос 21:42; Римдарға 10:11

Изге Рух – Алла Рухы. Боронғо йәһүд һәм грек телдәрендә «рух» һүҙенең – «һулыш», «ел» тигән мәғәнәләре лә бар. Иҫке Ғәһедтә Алла Рухы – һәр нәмәне бар итеүсе, бөтә тереклекте йәшәтеүсе, һаҡлап тороусы көс. Унан тыш кешегә аңлау ҡеүәһе бирә, һәләт менән бүләкләй һәм Алла хеҙмәтенә саҡыра. Алла Рухы айырым берәүгә йә кешеләр төркөмөнә иңгән, уларға пәйғәмбәрлек һәләте биргән. Уға Аллалағы бөтә сифаттар хас. Ғайса Мәсих тә донъяға әҙәм затының ғәмәле менән түгел, ә Алла Рухының ҡөҙрәте менән килә. Ғайсаға Изге Рух һыуға сумдырылған саҡта иңә. Изге Рух Илленсе көн байрамында илселәргә лә иңә. Яңы Ғәһедтән, йәғни Инжилдән күренеүенсә, уны Ғайса Мәсихкә инаныусылар ҙа ҡабул итә. Изге Рух аша кеше яңы тормошҡа килә, Алла уны балаһы итеп ҡабул итә.

Башланмыш 1:2; Зәбүр 50:13; Маҫҫайос 1:18; 3:16; Ғәмәлдәр 2:1-5; Галаттарға 5:22-23

Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры – Алла бойороғо буйынса эшләнгән, исраилдар сүлде гиҙгән саҡта күсереп йөрөтөлгән ҙур сатыр. Ул ҡаһиндарҙың аралашсылығы ярҙамында исраилдарҙың Алла менән осрашыу, Аллаға ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Сатырҙа Килешеү һандығы һаҡланған; исраилдарҙың тупламында ул Алланың йорто тип һаналған. Сөләймән Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөгәнсе, исраилдар нәҡ шул Изге сатыр алдында Аллаға табынған һәм ҡорбан килтергән.

Сығыу 26:1-37; 27:21; Иҫәп 1:50; Ғәмәлдәр 7:44; Ғивриҙәргә 8:2-5

Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед – Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә Иҫке Ғәһед китаптары шулай аталған. Ваҡыт үтеү менән, Яңы Ғәһед яҙылып донъя күргәс, уны ла «Изге Яҙма» төшөнсәһенә индергәндәр.

Левиҙәр 6:18; 11:44-45; Ишағыяһ 6:3; Маркус 1:24; Римдарға 1:7

Изге, мөҡәддәс – «Изге» һүҙенең мәғәнәһе – «айырып алынған». Изге Яҙмала был һүҙ иң тәүҙә Аллаға ҡағылышлыны аңлата. Аллаға бағышланған бөтә нәмәне – Алла йортон, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәрен һәм Уға табынған кешеләрҙе (Иҫке Ғәһедтә – Исраил халҡы, Яңы Ғәһедтә – имандаштар берҙәмлеге) һыҙатлай.

Сығыу 25:30; Левиҙәр 24:5-9; Маҫҫайос 12:1-4

Илсе – грекса «апостолос». Боронғо грек телендәге был һүҙҙең мәғәнәһе – «ебәрелгән кеше, хәбәр илтеүсе». Тәү сиратта был исем менән Ғайса Мәсих менән гел бергә йөрөгән иң яҡын ун ике шәкертен атайҙар. Ғайса, Үҙ исеменән һөйләргә вәкәләт биреп, уларҙы Алла хеҙмәтен башҡарырға халыҡ араһына сығарып ебәрә. Был вазифа кешегә ҙур яуаплылыҡ һалған, шулай уҡ бик абруйлы һаналған.

Маҫҫайос 10:1-20; Ғәмәлдәр 14:14

Иман – Аллаға инаныу, Алла биргән вәғәҙәләрҙең үтәлеренә ышаныу, Уның ихтыярын ҡабул итеп, юлынан барырға әҙер булыу. Инжилдә Ғайса Мәсихте Раббы һәм Ҡотҡарыусы итеп таныу – имандың төп өлөшө.

Ғивриҙәргә 11

Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек – Бер тирәлә йәшәп, Аллаға табыныу, Изге Яҙманы өйрәнеү һәм аралашыу өсөн даими йыйылып торған Ғайса Мәсихкә инаныусылар йәмғиәте. Был һүҙ урындағы берҙәмлеккә генә түгел, донъяла Ғайса Мәсихкә инанған барлыҡ кешеләргә лә ҡағыла.

Маҫҫайос 16:18; Ғәмәлдәр 8:1; 20:28; Римдарға 16:4

Инжил (Яңы Ғәһед) – Б.э. І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә яҙылған, Ғайса Мәсихтең тормошо һәм тәғлимәте тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө хәбәр», «Илселәрҙең ғәмәлдәре», «Асылыш» китаптарынан һәм хаттарҙан торған тупланма. Тәүҙә Уның тормошон һүрәтләгән дүрт китап ҡына ошо исемде йөрөтһә, аҙаҡ тотош йыйынтыҡ «Инжил» тип атала башлай.

Исраил – Яҡуптың Алла биргән икенсе исеме. Иҫке Ғәһедтә Яҡуптың ун ике ырыуҙан торған тоҡомо Исраил халҡы тип йөрөтөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң Исраил батшалығы икегә бүленә һәм ун ырыуҙан торған төньяҡ батшалыҡ барлыҡҡа килә. Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер яҙмаларында «Исраил» һүҙе бына ошо төньяҡ батшалыҡҡа ҡарата әйтелә, ә Яңы Ғәһедтә йыш ҡына Исраил халҡын һәм ерҙәрен, Фәләстинде аңлата.

Башланмыш 32:24-30; 35:9-12; Лукас 24:21; Ғәмәлдәр 5:31

Иҫке Ғәһед – Изге Яҙманың беренсе өлөшө. Атама килешеү төшөнсәһенә бәйле (Ҡарарға: «Килешеү»). Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡас, Алла Синай тауында улар менән килешеү төҙөй. Килешеүҙең мөһим өлөшө – ҡанун. Тәүрат, Зәбүр һәм Пәйғәмбәрҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһед йыйынтығы быуаттар дауамында төрлө кешеләр тарафынан яҙылып, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед менән бергә Изге Яҙманы тәшкил итә.

Йөҙөм ағасы – Фәләстиндә таралған үҫемлек. Емештәре бик тәмле һәм туҡлыҡлы булғанға тыныс, мул тормош билдәһе һаналған. Шулай уҡ йөҙөм ағасы Исраил халҡын символлаштыра.

Иҫәп 13:24; ІІІ Батшалар 4:25; Ишағыяһ 5:1-7; Яхъя 15:1

Йөҙөм һыҡҡыс – Йөҙөм иҙеү өсөн ҡаяла уйып яһалған тишекле соҡор. Ғәҙәттә йөҙөмдө аяҡ менән иҙгәндәр һәм сыҡҡан һут ошо тишек аша аҫтағы бәләкәйерәк соҡорға һығылып ағып төшкән.

Хакимдар 6:11; Ишағыяһ 63:3; Маҫҫайос 21:33

Йәриә – Ир кеше енси бәйләнешкә инер өсөн өйөндә йәшәткән ҡатын. Йәриәнең билдәле бер хоҡуҡтары булған: ул ҡолиәнән юғарыраҡ, ир ҡатынынан түбәнерәк торған.

Башланмыш 22:24

Йәрүсәлим – Дауыт менән Сөләймән батшалыҡ иткән дәүерҙә Исраилдың баш ҡалаһы булып китә. Йәһүҙә тауҙары битләүендә урынлашҡан. Сөләймәндең вафатынан һуң Йәһүҙәнең – көньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Б.э.т. 586 йылда ул бабилдар тарафынан ҡыйратылып, б.э.т. 538 йылдан б.э.т. 445 йылға тиклем арала аяҡҡа баҫтырыла. Б.э.т. 332 йылдан грек ҡалаһына әүерелгән ҡала, б.э.т. 63 йылда римдар ҡулына күсә. Б.э. 70 йылында, йәһүдтәр менән римдар һуғышы осоронда, тулыһынса емертелеп, аҙаҡ ҡабаттан аяҡҡа баҫтырыла.

ІІ Батшалар 5:9; Ишағыяһ 2:2-3; Лукас 21:20-24; Асылыш 21:2

Йәһүд теле – Иҫке Ғәһед китаптары башлыса боронғо йәһүд телендә яҙылған. Боронғо йәһүд һәм арами телдәре – ҡәрҙәш телдәр. Вавилон (Бабил) ҡоллоғо осоронан (б.э.т. VІ быуаттан) боронғо йәһүд телен арами теле ҡыҫырыҡлай башлай. Ғайса Мәсих заманында йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән, ә боронғо йәһүд теле Изге Яҙма теле булараҡ һаҡланған.

Нөхәмияһ 8:8; Лукас 23:38

Йәһүҙә –

1. Яҡуптың ун ике улының береһе, ырыу башлығы (Дауыт менән Сөләймән батшалар ҙа, Ғайса Мәсих тә Йәһүҙә ырыуынан).

Башланмыш 29:35

2. Йәһүҙә тоҡомо, йәһүҙиҙәр йәшәгән ил, көньяҡ батшалыҡ.

ІІ Батшалар 2:4; Лукас 2:4; 11; Ғивриҙәргә 7:14

Йәһәннәм – Инжилдә был термин кешеләрҙе гонаһтары арҡаһында ташлай торған урын өсөн ҡулланыла. «Йәһәннәм» тигәнде аңлатҡан грек һүҙе «Ге-Һинном» («Йәһәннәм үҙәне») тигән йәһүд атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был үҙән Йәрүсәлимдән көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Борон унда Бәғел менән Мөләх илаһтарға табынғандар, йыш ҡына ҡорбанға тере кешене килтергәндәр. Йәһүҙә батшаһы Йошияһ бындай ҡорбандарҙы тыйһа ла, мәжүсилек культы юҡҡа сыҡмаған. Йермеяһ пәйғәмбәр Йәрүсәлим халҡын ошо үҙәндә дошмандары ҡырып һаласаҡ һәм улар күмелмәйенсә ятып ҡаласаҡ тип пәйғәмбәрлек ҡыла. Ишағыяһ пәйғәмбәр ҙә, бәлки, мәңге һүнмәҫ ут янған аныҡ бер урынды һүрәтләгәндә, ошо үҙәнде күҙ уңында тотҡандыр. Шуға ла йәһәннәм тигәндә гонаһлыларҙы язалау урыны – йәһәннәм уты булып күҙ алдына баҫҡан.

Йушағ 15:8; Ишағыяһ 66:24; Йермеяһ 19:6-9; Маҫҫайос 5:22; 10:28

Кемош – Моавтар табынған мәжүси илаһ.

ІІІ Батшалар 11:7

Килешеү – Алла менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү Изге Яҙмала төп урынды биләй. Синай тауында Алла Муса пәйғәмбәр аша бөтә Исраил халҡы менән килешеү төҙөй. Һәр яҡ, иңенә аныҡ бурыстар алып, вәғәҙәләр бирешә. Алла исраилдарҙы фатихаларға һәм уларҙы дошмандарынан ҡурсаларға һүҙ бирһә, тегеләре үҙ сиратында Аллаға тоғролоҡ һаҡларға, Уның ихтыярын үтәргә тейеш була. Пәйғәмбәрҙәр Алла менән кешеләр араһында яңы килешеү төҙөләсәге тураһында ла алдан әйтеп ҡалдыра. Һөйөнөслө Хәбәрҙә был килешеүҙең Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша төҙөлөрө бәйән ителә.

Башланмыш 9:9-17; 15:18-21; Сығыу 6:4; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 26:28; Ғәмәлдәр 3:25

Килешеү һандығы – Исраилдар өсөн изгеләрҙән-изге әйбер: ағастан эшләнеп, алтын ялатылған, ҡапҡасына кируб һындары ҡуйылған изге һандыҡ. Унда Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. Һандыҡ тәүҙә Изге сатырҙың, Алла йорто төҙөлгәс, уның Иң мөҡәддәс бүлмәһендә торған.

Сығыу 25:10-21; Ғивриҙәргә 9:4; Асылыш 11:19

Кируб – русса «херувим». Алла хеҙмәтендәге Уға айырыуса яҡын күк заттары. Еврейҙар уларҙы Алла ултырған ике тәгәрмәсле арбаны һөйрәгән иҫ киткес ҙур кәүҙәле ҡанатлы зат итеп күҙ алдына килтергән. Кируб һындары Килешеү һандығының ҡапҡасына урынлаштырылған.

Башланмыш 3:24; Сығыу 25:18-22; Зөлкифел 9:3; Ғивриҙәргә 9:5

Күренмеш – Иҫке Ғәһедтә Алланың күренештәр ебәреп кешеләргә мөһим әйберҙәрҙе белдереүе башҡорт телендә «күренмеш» тип алынды. Ул ябай ғына күреүҙе түгел, ә тәрән рухи тойоуҙы аңлата. Яңы Ғәһедтә Алла, кешегә төш йә күренмештәр аша күренеп, доғаларҙа әйтелгән үтенестәргә яуаптар бирә, илселәренә, шәкерттәренә бойороҡтарын еткерә һәм юл күрһәтә.

І Батшалар 3:1-15; Ғовадъяһ 1:1; Ғәмәлдәр 7:55-56; 10:3-6, 11-16; 16:9; 18:9

Ҡамышлы диңгеҙ – Был атама боронғо йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемә. Ҡайһы диңгеҙ тураһында һүҙ барғанын әйтеүе ҡыйын, ул Сүәйс (Суэц) йәки Акаба ҡултығы ла булырға мөмкин. Яңы Ғәһедтә Ҡыҙыл диңгеҙ тип бирелә. Мысырҙан сыҡҡан саҡта, Исраил халҡы ошо диңгеҙ аша үтә.

Сығыу 10:19; І Коринҫостарға 10:1

Ҡанун – йәһүдсә «тора». Исраил халҡына Муса пәйғәмбәр аша бирелгән Алла ҡануны. Ҡанундар һәм уларҙың бирелеү тарихы Изге Яҙманың тәүге биш китабында – Тәүратта тупланған. Ҡанун исраилдарҙың йәмғиәттәге көнкүрешен һәм дини тормошон көйләй, яҡшылыҡ, ғәҙеллек ҡағиҙәләрен урынлаштыра. Яңы Ғәһедтә илсе Паулус кешеләрҙең ҡанунды тулыһынса үтәй алмаясағын, ҡанун кешеләрҙе ҡылған гонаһтары өсөн бирелгән язанан ҡотҡара алмаясағын әйтә. Шуға күрә Яңы Ғәһедтә ҡанун Алла мәрхәмәтенә ҡаршы ҡуйыла. Илсе Паулус яҙғанса, Ғайса Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашыра.

Башланмыш 26:4-5; Сығыу 24:12; Маҫҫайос 5:17; Римдарға 2:12-13, 25; 3:20; 10:4

Ҡанун белгесе – Алланың Муса аша биргән ҡануны буйынса белгес. Ул ҡанунды күсереп яҙыу, өйрәнеү, ҡулланыу менән шөғөлләнгән, шулай уҡ уны халыҡҡа аңлатҡан. Ҡанун белгестәрен йәһүд йәмғиәтендә ихтирам иткәндәр.

Маҫҫайос 23:23; Лукас 10:25

Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы – Боронғо ҡалалар ғәҙәттә ҡалын диуарҙар менән уратып алынған булған. Зөлкифел китабының 40-сы бүлегенән күренеүенсә, ҡапҡалары ябай түгел: унда бүлмәләр урынлашҡан булырға мөмкин. Ҡапҡа алдындағы асыҡ майҙан төрлө йыйындар, осрашыуҙар, килешеүҙәр төҙөү өсөн иң уңайлы урын һаналған. Йәмғиәттән ҡыуылған кешеләр, мәҫәлән, махау сирлеләр, ҡапҡанан тышта йәшәргә тейеш булған. Ғайса Мәсихте лә ҡаланан ситкә сығарып арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағандар.

Башланмыш 23:10-11, 17-18; Рут 4:1-11; ІІ Батшалар 18:24; ІV Батшалар 7:3; Зөлкифел 40:6-16; Ғивриҙәргә 13:12

Ҡаһин – Изге сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн яуаплы кеше. Ҡаһинлыҡты тик Һарун нәҫеле генә башҡарған. Ҡаһиндар 12 төркөмгә бүленгән һәм алмашлап хеҙмәт алып барған, уларға левиҙәр ярҙам иткән. Уларға баш ҡаһин етәкселек иткән. Изге сатырға, аҙағыраҡ Алла йортона ҡаһиндар менән левиҙәр генә инә алған.

Сығыу 30:30; І Йылъяҙма 23:32; Маҫҫайос 8:4; Лукас 1:8-9

Ҡорбан усағы – Ҡорбанға килтерелгән хайуанды тотош килеш йә өлөшләтә яндыра торған махсус ҡоролма-урын. Ҡорбан усағын ғәҙәттә таштан төҙөгәндәр, ә күсереп йөрөтмәле Изге сатыр янындағыһын ағас һәм металл ҡулланып эшләгәндәр. Хуш еҫле үләндәр төтәтеү өсөн тимерҙән бәләкәй ҡорбан усаҡтары ла булған.

Башланмыш 8:20; Левиҙәр 1:5; Маҫҫайос 5:23-24

Ҡорбандар һәм саҙаҡалар –

1. Гонаһ ҡорбаны. Раббының бойороҡтарына ҡаршы эшләгән кешене гонаһынан паклар һәм ярлыҡатыр өсөн килтерелгән.

Левиҙәр 4:2-35; Ғивриҙәргә 10:26

2. Ғәйеп ҡорбаны. Аллаға йәки башҡа берәйһенә ҡаршы гонаһ ҡылған кешенән ғәйепте алып ташлау маҡсатында салынған.

Левиҙәр 5:14-19; 6:1-7

3. Икмәк саҙаҡаһы. Был осраҡта мал салынмаған. Икмәк саҙаҡаһын уңыш өсөн рәхмәт билдәһе итеп Аллаға бүләккә алып килгәндәр. Саҙаҡа сей йә ҡурылған бойҙайҙан йәиһә май, ладан, тоҙ ҡушып бешерелгән бойҙай ононан торған.

Левиҙәр 2:1-16

4. Татыулыҡ ҡорбаны. Алла менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлап ҡалыу, татыулыҡты тергеҙеү билдәһе итеп килтерелгән. Малды салғандан һуң бер өлөшө ҡорбан усағында яндырылған; ҡалғанын ҡорбан килтергән кеше менән ғаиләһе һәм ҡаһин ашаған.

Левиҙәр 3:1-17; ІІІ Батшалар 9:25

5. Тотош яндырыу ҡорбаны. Ҡорбандың иң мөһим төрө һаналған. Уны, башҡа төр ҡорбандарҙан айырмалы, ҡорбан усағында тотошлайы менән яндырғандар. Уның төтөнө, күккә күтәрелеп, Алланың күңелен хушландыра тип һанағандар.

Башланмыш 8:20; 22:2; Левиҙәр 1:2-17; Маркус 12:33

6. Түкмә ҡорбан. Аллаға ҡорбан итеп алып килгән шарапты йәки майҙы ҡорбан усағына ҡойор булғандар. Инжилдә илсе Пау лус үҙенең үлемен ошондай ҡорбан менән сағыштыра.

Башланмыш 35:14; Левиҙәр 23:13; ІІ Тимоҫеусҡа 4:6

7. Үҙ ихтыяры менән (нәфел буйынса) килтерелгән ҡорбан. Емеш, ашлыҡ, шарап, май, хуш еҫле матдәләр теләк буйынса ҡорбан итеп килтерелгән.

Сығыу 35:29; Левиҙәр 22:23; Ғөзәйер 3:5

Ҡорбан, ҡорбан килтереү – Ҡылған гонаһтарынан пакланыр өсөн исраилдар үгеҙ, һарыҡ, кәзә йә күгәрсенде ҡорбанға килтергән. Уны өлөшләтә йә тотош килеш ҡорбан усағында яндырғандар. Хайуандан тыш икмәк, шарап, зәйтүн майы, яңы уңыштың беренсе емештәрен саҙаҡа итеп килтергәндәр. Уларҙың һәр береһе айырым әһәмиәткә эйә булған һәм башҡарылыу тәртиптәре Тәүратта бирелгән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең арҡысаҡтағы үлеме тотош кешелектең гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан итеп һүрәтләнә.

Левиҙәр 1:2-17; ІІІ Батшалар 9:25; Ғивриҙәргә 10:1-14

Ҡотҡарыусы – Изге Яҙмала «ҡотҡарыу» һүҙе Алланың айырым бер кешегә йә тотош халыҡҡа ярҙамын, дошмандарынан, ауырыуҙарҙан, хәүефтәрҙән ҡотҡарыуын аңлата. Шуға ла йыш ҡына Алланы Ҡотҡарыусы тип атайҙар. Ҡотҡарылыу шулай уҡ гонаһ хакимлығынан ҡотолоп, мәңгелек тормош алыу мөмкинлеген дә биргән. Инжилдән күренеүенсә, Ғайса Мәсихте Алла бар халыҡтар өсөн Ҡотҡарыусы иткән.

Сығыу 14:13; Зәбүр 16:7; Маркус 15:31; Лукас 1:76-77; 2:11; Римдарға 1:16

Ҡулдарҙы ҡуйыу – Дини йола: кешенең башына ҡулдарҙы ҡуйып, Алланан уға фатиха һорап доға ҡылғандар. Ошо рәүешле кешегә Изге Рух бүләк итеүен, ауырыуҙарҙан һауыҡтырыуын йәки ниндәйҙер бер рухи һәләттәр бирелеүен һорағандар. Шулай уны мөһим бер хеҙмәткә ҡуя алғандар. Бынан тыш, ҡулдарҙы ҡуйыу аша яуаплылыҡ йә ғәйеп тапшырылған (кешегә генә түгел, хайуанға ла – мәҫәлән, кәзә тәкәһенә гонаһтар йөкмәтелгән).

Сығыу 29:15; Левиҙәр 16:21-22; 24:14; Ҡанун 34:9; Маркус 6:5; 10:13-16; Ғәмәлдәр 8:17

Ҡәнғән – Хам улы Нухтың ейәндәренең береһе. Урта диңгеҙ менән Иордан йылғаһы араһында урынлашҡан, баштан уҡ ҡәнғәниҙәр йәшәгән биләмәнең исеме лә. Был ерҙе Алла Ибраһимға һәм уның нәҫеленә вәғәҙәләй. Әкренләп Ҡәнғәнде исраилдар баҫып ала.

Башланмыш 9:18; 12:5-7; Сығыу 6:4; Ғәмәлдәр 13:19

Ладан – Экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

Сығыу 30:34; Маҫҫайос 2:11

Левиҙәр – Леви ырыуы кешеләре. Леви Яҡуптың өсөнсө улы булған. Алла бойороғо буйынса, Леви ырыуынан Һарундың вариҫтары ғына ҡаһин итеп ҡуйыла алған. Леви ырыуына ҡарағандарҙың ҡалғандары Алла йортонда эштәр башҡарған, ҡаһиндарға ярҙамлашҡан, ҡанунды өйрәнеп, уны халыҡҡа аңлатыу менән шөғөлләнгән. Төп эштәре Алла йортондағы хеҙмәт булғанға күрә, уларға ер бирелмәгән. Уның урынына левиҙәр башҡа Исраил ырыуҙарының биләмәләрендәге уларға тәғәйен баҫыуҙар һәм ҡалалар менән файҙалана алған.

Сығыу 28:1; Иҫәп 18:20-21; 35:2-7; Яхъя 1:19

Ливан – Төньяҡ Фәләстиндәге кедр урмандары һәм һыу сығанаҡтары менән дан тотҡан тау һырты, Сүриәләге иң бейек тауҙар теҙмәһе. Сөләймән батша үҙенең һарайын һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортон Ливан урманындағы ағастан төҙөгән.

Йушағ 1:4; ІІІ Батшалар 5:6-10; Зөлкифел 17:2-3

Мадай – (Мидия) Хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡеүәтле батшалыҡ. Б.э.т. 612 йылда мадайҙар Ашшурҙың баш ҡалаһы Ниневене ҡыйрата. Шунан һуң фарсылар менән Фарсы империяһында хакимлыҡ итә, шуға ла ундағы ҡанундар «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип йөрөтөлгән.

Эстер 1:19; Даниил 8:20-21

Майағас – Хуш еҫле үлән. Таҙарыныу йолаһын башҡарғанда уны ҡорбан малының ҡанына йә махсус әҙерләнгән һыуға манып алғандар ҙа кешегә йә әйбергә һирпкәндәр.

Сығыу 12:22; Левиҙәр 14:4; Ғивриҙәргә 9:19

Майҙә – Боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан алып сыҡҡас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн Алла күктән яуҙырған ризыҡ. Кориандр орлоғона оҡшаған майҙә тәме менән баллы көлсәне хәтерләткән. Инжилдә Ғайса Мәсих майҙәне донъяға күктән йәшәү биргән ысын икмәк менән сағыштыра. Был икмәк – Ғайса Мәсих Үҙе.

Сығыу 16:14-16, 31-35; Яхъя 6:31-35

Махау, йоғошло тире ауырыуы – Иҫке Ғәһед талаптарына ярашлы, тире ауырыулы кешеләр пак булмаған. Уларҙы йәмғиәттән ҡыуғандар, ауырыуынан тулыһынса һауыҡҡан һәм быға ҡаһин шаһит булған осраҡта ғына кире ҡабул иткәндәр.

Левиҙәр 13:45-46; Лукас 5:12-13

Мидйән – Ибраһимдың икенсе ҡатыны Ҡытуранан тыуған улдарының береһе. Хәҙерге Акаба ҡултығының көнсығыш яры буйындағы сүллектә йәшәгән күсмә халыҡ.

Башланмыш 25:2, 4; Хакимдар 6:1-7

Мирра – Ауыртыуҙы баҫҡан, тәнгә һөртә торған (шулай уҡ мәйетте ерләгәндә ҡулланылған) шифалы ыҫмала.

Йырҙар йыры 3:6; Маҫҫайос 2:11; Маркус 15:23; Яхъя 19:39-40

Моав – Ибраһимдың бер туған ҡустыһы Һарандан тыуған Луттың улы. Моавтың нәҫеле, моавтар. Табынған илаһтары – Кемош. Пеғор тауы башында йәшәй тип һаналған Пеғор Бәғеленә лә ышанғандар. Йәһүд теленә ҡәрҙәш телдә һөйләшкәндәр. Туғандаш һаналған исраилдар менән әлеге ҡәүем дошмандарса мөнәсәбәттә булған. «Рут» китабында Рут исемле Моав ҡатынының, үҙ илен ташлап, Исраил еренә күсеп килеүе һәм шунда кейәүгә сығыуы тураһында һөйләнелә. Рут – Дауыт батшаның йыраҡ өләсәһе.

Башланмыш 19:30-37; Иҫәп 25:1-3; Ҡанун 23:3-5

Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө – Исраилдар календары буйынса етенсе айҙың беренсе көнөндә үткәрелгән. Байрам көҙ башына тура килгән. Был көндө исраилдар бар эштәренән ял иткән. Изге йыйын үткәрелгән, унда мөгөҙ ҡысҡыртҡандар, тейешле ҡорбандарҙы килтергәндәр.

Левиҙәр 23:23-25; Иҫәп 29:1-6

Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға ҡайһы берҙә хатта үҙ балаларын ҡорбанға килтерә торған булғандар.

Левиҙәр 18:21; 20:2-5; ІІІ Батшалар 11:7

Муса – Исраилдың бөйөк пәйғәмбәре. Алла халыҡты Мысырҙан сығарған мәлдә лә, аҙаҡ сүл гиҙҙергәндә лә Исраил халҡының башында тора. Алла Муса аша халыҡҡа ҡанун бирә, һәм Исраил халҡы унда яҙылғандарҙы үтәргә тейеш була. Ҡанун Изге Яҙманың тәүге биш китабында (Тәүратта) бирелгән. Йәһүдтәр өсөн Муса һәр ваҡыт бөйөк иман уҡытыусыһы булып ҡала.

Сығыу 2:1-10; Ҡанун 18:18; 34:10; Маҫҫайос 17:3

Мысыр – Фәләстиндән көньяҡ-көнбайыштағы ил, унда боронғо еврейҙар дүрт йөҙ йыл йәшәгән. Мысырҙар ыҙалата башлағас, Раббы уларҙы иреккә алып сыға.

Башланмыш 46:5-7; 50:14; Сығыу 1:1; Ғәмәлдәр 7:34

Мәжүсиҙәр – Аллаға ғына табынған йәһүдтәрҙән айырмалы, һәр төрлө илаһтарға, ботһындарға ышанған халыҡтар. Тәржемәлә йәһүд булмаған халыҡтарға ҡарата йыш ҡына «ҡәүемдәр» һүҙе ҡулланыла.

Маҫҫайос 5:47; Ғәмәлдәр 6:5

Мәрхәмәт – Мөһим терминдарҙың береһе. Яңы Ғәһедтә был һүҙ «изгелек күрһәтеү» тигән мәғәнәне бирә: Алла изгелекте кешегә ниндәйҙер хеҙмәттәре өсөн түгел, ә Үҙенең ихтыяры менән бүләк итеп күрһәтә.

Лукас 1:30; Римдарға 5

Мәсих – Был һүҙҙең мәғәнәһе: «мәсехләнгән», йәғни «май һөртөлгән». Исраилда ҡаһин, пәйғәмбәр, батша билдәләгәндә, йәғни хеҙмәткә Алла Үҙе һайлап алған кешегә, зәйтүн майы һөртөү йолаһы булған. Яңы Ғәһедтә Ғайса Алла тарафынан мәсехләнгән Зат, Мәсих тип әйтелә. Алла пәйғәмбәрҙәр аша исраилдарға Үҙенең Мәсихен – Исраил халҡын ҡотҡарып, ерҙәге бар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итәсәк Батшаны ебәрергә вәғәҙәләй. Йәһүдтәр вәғәҙә ителгән Мәсих килер ҙә уларҙы римдар ҡулынан ҡотҡарыр, Исраилды элекке хәленә кире ҡайтарыр тип өмөтләнеп көтә. Әммә Ғайса Мәсих улар көткәндән күберәкте эшләй. Ул бар кешелекте гонаһ һәм үлем ҡоллоғонан ҡотҡара, Алла Уның аша кешеләр менән яңы, мәңгелек килешеү төҙөй.

ІІІ Батшалар 1:39; Ишағыяһ 9:1-7; Маҫҫайос 1:16; 26:63; Лукас 2:11; Яхъя 1:41

Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә инанып, Алла тарафынан гонаһтары ярлыҡанған, Мәсих юлынан барып, Уны Ҡотҡарыусыһы тип һанаған, өйрәтеүҙәренә, күрһәткән үрнәгенә тап килерлек итеп йәшәргә тырышҡан кеше.

Ғәмәлдәр 11:26; І Петрус 4:16

Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла – Яңы Ғәһедтәге хаттарҙа (бигерәк тә Паулустың хаттарында) «Мәсихтә» («Ғайса Мәсихтә», «Раббыла») тигән мөһим грек әйтеме йыш осрай. Был әйтемдән шул аңлашыла: Ғайса Мәсихкә инанғандар барыһы ла Уныҡы һәм уларҙың рухи тормошо Ғайса менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки Ул Үҙенең үлеме һәм терелеүе аша иманлылар менән Алла араһындағы мөнәсәбәтте тергеҙҙе. Һөҙөмтәлә, иманлылар Мәсихтә йәшәй һәм Уның йоғонтоһо даирәһендә эш итә.

ІІ Коринҫостарға 5:17, 19, 21; Галаттарға 3:28; І Яхъя 2:27

Ниневе – Ҡеүәтле һәм аяуһыҙ Ашшур батшалығының баш ҡалаһы. Бында Алла Юныс пәйғәмбәрҙе ебәрә. Ул гонаһҡа батҡан халыҡҡа, әгәр тәүбәгә килмәһә, юҡ итәсәге хаҡында хәбәр итергә тейеш була. Тиҙҙән ниневеләр тәүбә итә һәм Алла уларҙы ярлыҡай.

Юныс 1:2; 3:2-10; Нахум 1:8; Маҫҫайос 12:41

Нәзир – Шарап һәм башҡа иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, ҡырынмаҫҡа, сәсен алдырмаҫҡа, яҡын туғаны үлһә лә, кәүҙәһенә ҡағылмаҫҡа нәҙер әйткән, үҙен тулыһынса Алла хеҙмәтенә бағышлаған кеше. Биргән нәҙеренең ваҡыты тамамланғас, нәзир ҡорбан килтергән һәм Алла йортона инер алдынан сәсен ҡырған.

Иҫәп 6:2-21; Хакимдар 13:5, 7; Ғамос 2:11

Өлкән, берҙәмлек өлкәне – Инжилдә имандаштар берҙәмлегендә рухи етәксе эшен башҡарыусы «өлкән» тип аталған.

І Тимоҫеусҡа 5:17; Титусҡа 1:5-9

Пак; нәжес, бысраҡ – Муса ҡануны буйынса, исраилдар таҙа (хәләл) менән нәжесте (хәрәм) ентекләп айырырға тейеш була. Нәжес тип ҡайһы бер хайуандар, ҡоштар, балыҡтар, әйберҙәр һәм аҙыҡ төрҙәре һаналған. Махау сирле кеше, мәйеткә ҡағылыусы, күрем мәлендә һәм бала тыуҙыр ғандан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ бысраҡ тип табылған. Ундай кешеләр дини йолаларҙа ҡатнаша алмаған, уларға хатта пак кешеләргә ҡағылырға ла ярамаған. Ә инде бысраҡ булыуҙан ҡотолғас, яңынан таҙарыныр өсөн билдәле бер йолалар аша үтеү бурысы торған.

Левиҙәр 7:19; 10:10; 13:13; Иҫәп 19:17-19; Лукас 11:38-41; Римдарға 14:14

Пелештиҙәр – Сығышы билдәһеҙ булған халыҡ, боронғо ҡәнғәниҙәр еренә Кафтор (Крит) утрауынан килеп ултырған тип фараз ителә. Б.э.т. XІІ быуатта пелештиҙәр Ҡәнғәндең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы Газа, Ашҡылон, Ашдод, Ғаҫ ҡалаларын баҫып алған, Ғәҡрон ҡалаһына нигеҙ һалған. Улар Ҡәнғән ерендәге халыҡтан айырылып торған. Ҡайһы берҙә пелештиҙәрҙе «сөннәтһеҙҙәр» тип атағандар, сөнки улар Яҡын Көнсығыш халҡы өсөн хас булған был йоланы тотмаған. Пелештиҙәр Исраил халҡының дошманы һаналған һәм был ике халыҡ араһында һуғыштар йыш булған.

Хакимдар 3:3; 14:3; ІІ Батшалар 8:1

Понтиос Пилатос – Рим идарасыһы, Ғайса Мәсих язалап үлтерелгән мәлдәрҙә Йәһүҙә провинцияһына етәкселек иткән (б.э. 26–36 й.й.). Уға бөтә хакимлыҡ тармаҡтары буйһонған, уның раҫлауынан тыш бер ниндәй үлем язаһы ла сығарыла алмаған. Понтиос Пилатос менән йәһүд башлыҡтары араһында мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, әммә, болаларға юл ҡуймаҫ өсөн, йыш ҡына уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була.

Маҫҫайос 27:2; Ғәмәлдәр 13:28

Пәйғәмбәр – Алла тарафынан һайланып, Унан ҡабул иткән һүҙҙәрҙе халыҡҡа еткереү өсөн һайлап алынған кешеләр. Иҫке Ғәһедтә Ильяс кеүек тәүге пәйғәмбәрҙәр ҙә төрлө мөғжизәләр күрһәткән. Шемуил пәйғәмбәр хаким вазифаһын да башҡарған. Йермеяһ, Зөлкифел кеүек һуңыраҡ йәшәгән пәйғәмбәрҙәр Алла ебәргән иҫкәрмәләрҙе төштәрендә йә илаһи күренмештәр аша алған.

І Батшалар 3:20; 9:9; Йермеяһ 1:5; Ғәмәлдәр 13:1; 21:10; І Коринҫостарға 12:29

Раббы – Йәһүд телендәге «Йәһүә» һүҙе (Алланың Үҙ исеме, «бар булыу» ҡылымы менән бәйле) Иҫке Ғәһедтең әлеге баҫмаһында «Раббы» тип бирелә. «Йәһүә» исемен ҡысҡырып әйтергә ярамағанлыҡтан, тора-бара уның урынына «Адонай» (Хакимым/Хужам) һүҙен ҡуллана башлағандар. Грек телендә яҙылған Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә, «Йәһүә» һәм «Адонай» һүҙҙәре «Куриос» (Раббы, Хаким, Хужа) тип тәржемә ителгән, һәм ошо һүҙ Аллаға ҡарата ла, Ғайса Мәсихкә ҡарата ла ҡулланыла.

Сығыу 3:15; 6:2; Ҡанун 6:4; Маркус 5:18-20; І Коринҫостарға 15:58

Раббы көнө – Раббы хөкөм менән киләсәк көн. Яңы Ғәһедтә әйтелгәнсә, был көндө Алла Ғайса Мәсих аша тотош донъяны хөкөм итәсәк. Был көндө шулай уҡ «ҡиәмәт көнө» тип тә атайҙар.

Ишағыяһ 13:6, 9; Зөлкифел 13:5; Ғамос 5:18; Ғовадъяһ 1:15; Яхъя 11:24; Ғәмәлдәр 2:20

Рефалар – Исраилдар баҫып алғанға тиклем ҡәнғәниҙәр ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Ғанаҡтар һымаҡ уҡ, улар ҙа оҙон буйлы була.

Ҡанун 2:11, 20

Рим – Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгән осорға Рим ҡалаһы Урта диңгеҙ тирәһендәге күп илдәрҙе, шул иҫәптән Фәләстинде лә, үҙенә буйһондора һәм император етәкләгән ҙур дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Фәләстиндә римдар, буйһондоролған башҡа илдәрҙәге кеүек, үҙҙәренең ғәскәрен тота, күрһәтелгән һәр төрлө ҡаршылыҡ өсөн ҡаты язаға тарттыра. Шул уҡ ваҡытта берҙәм империяға ҡарау иҡтисадтың үҫешенә һәм төбәктәр араһында мәҙәни аралашыуға булышлыҡ итә.

Ғәмәлдәр 28:14-16; Римдарға 1:7

Саддукейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Юғары кәңәшмәнең күпселек ағзалары, баш ҡаһиндар һәм уларға яҡын кешеләр саддукей булған. Фарисейҙарҙан айырмалы рәүештә, улар үлеп терелеүгә, фәрештәләрҙең һәм яуыз рухтарҙың барлығына ышанмаған. Тәүратты, йәғни Муса пәйғәмбәрҙең биш китабын ғына Алла һүҙе итеп танығандар.

Лукас 20:27

Самария – Фәләстиндәге өлкә, Йәһүҙиәнән төньяҡта, Галилеянан көньяҡта урынлашҡан булған. Сөләймән батшаның вафатынан һуң Исраил төньяҡ батшалығын да Самария тип йөрөтәләр. Төньяҡ батшалыҡ тарҡалғандан һуң б.э.т. 722 йылда ул Ассирия (Ашшур) империяһына инә. Илдә тороп ҡалған йәһүдтәрҙе һәм мәжбүри күсереп ултыртылған халыҡты самариялылар тип атайҙар. Самария халҡы, йәһүдтәр кеүек үк, Муса ҡанунын тота, әммә Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, Геризим тауында табына.

ІІІ Батшалар 16:23-24; ІV Батшалар 17:24; Лукас 10:33-35; Яхъя 4:5-9, 19-24

Синай тауы – Синай ярымутрауындағы тау (хәҙерге Мысырҙа), ҡайһы берҙә Хорев тауы тип тә йөрөтәләр. Ошо тауҙа Алла Исраил халҡы менән килешеү төҙөй һәм Муса аша уларға ҡанун бирә. Ошонда Муса Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтарҙы ала.

Сығыу 19:1-25; ІІІ Батшалар 19:8-18; Галаттарға 4:24-25

Сион тауы – Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһе. Шуға күрә был атама йыш ҡына Йәрүсәлимдең үҙен, шулай уҡ шартлы рәүештә тәҡүә кешеләр Алла менән мәңге бергә йәшәр күктәге Йәрүсәлимде белдерә.

ІІ Батшалар 5:7; Ғивриҙәргә 12:22

Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡының образлы атамаһы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

Ишағыяһ 62:11-12; Яхъя 12:15

Содом һәм Ғамора – Алла Ҡәнғәндең был боронғо ҡалаларын кешеләрҙең әхлаҡһыҙлығы арҡаһында күктән ут яуҙырып юҡҡа сығара.

Башланмыш 19; Маҫҫайос 10:15

Сөләймән – Дауыттың улы, берләшкән Исраилдың һуңғы батшаһы (б.э.т. X быуат). Сөләймән үҙенең зирәклеге менән дан ала, һәм ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Исраил дәүләте сәскә атыу осорон кисерә. Сөләймән Йәрүсәлимдә тәүге Алла йортон төҙөй. Ғүмеренең ахырына ул ҡатындарының тәьҫире арҡаһында сит илаһтарға хеҙмәт итә башлай. Сөләймән исеменә Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер китаптары бәйле: Сөләймәндең хикмәттәре, Вәғәзсе китабы, Йырҙар йыры.

ІІ Батшалар 12:24; ІІІ Батшалар 4:29-34; 11:1-6; Маҫҫайос 6:29; 12:42

Сөннәткә ултыртыу – Ир баланың енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алыу. Был Алла менән Ибраһим араһында төҙөлгән килешеүҙең билдәһе булып торған һәм сөннәтле кешенең ғаиләһе менән Алла халҡына ҡарағанын, Алла тәғлимәтен тотҡанын аңлатҡан. Ибраһимға биргән бойороҡҡа ярашлы, һәр йәһүд малайы һигеҙенсе көнгә сөннәткә ултыртылған. Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа балаға исемде лә ошо көндә ҡушҡандар. Алланы танымаған халыҡтарҙы «сөннәтләнмәгән» тип йөрөткәндәр. Паулус үҙенең хаттарында, кешене ниндәйҙер халыҡҡа ҡарағанлыҡ түгел, ә Ғайса Мәсихкә булған иман ҡотҡара, тип билдәләй, шуға күрә Инжилдә сөннәткә ултыртыу йолаһы элекке әһәмиәтенә эйә түгел.

Башланмыш 17:9-27; Левиҙәр 12:3; Яхъя 7:22; Римдарға 4:9-12

Сөннәтһеҙ – Был һүҙ, ғәҙәттә, бүтән халыҡтарға ҡарата ҡулланылған. Алла юлында булмағандарҙы һүрәтләгәндә, Тәүратта «йөрәктәре сөннәтләнмәгән» кеүек һүҙбәйләнештәр ҙә осрай.

Левиҙәр 26:41; Хакимдар 14:3; Ғәмәлдәр 7:51; Римдарға 3:30

Табыныу ҡалҡыулығы – Ғәҙәттә ҡәнғәниҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу урынын аңлата. Уны уба түбәһенә ҡуя торған булғандар, әммә ҡайһы ваҡыт тарбаҡлы ағастар аҫтына йә үҙәндәргә лә урынлаштырғандар. Унда Ашераға бағышланған бағаналар торған, һәм халыҡ ошо алиһәгә ҡорбандар килтергән. Шунда уҡ ерҙең уңдырышлылығын яңыртыу маҡсаты менән зина ҡылғандар. Ундай ғәмәлдәрҙе өнәмәгәнен Раббы Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша еткергән. І Батшаларҙың 9-сы бүлегенән күренеүенсә, был термин ҡайһы берҙә исраилдарҙың Аллаға ҡорбан килтергән урындары өсөн дә ҡулланылған.

Левиҙәр 26:30; ІІІ Батшалар 3:2-4; ІV Батшалар 23:1-28; Йермеяһ 7:31

Тоғро мөхәббәт – Тәүратта йәһүдтәрҙең «хесед», йәғни «тоғро мөхәббәт» һүҙе өсөн ҡулланыла: Алла кешеләргә игелекле, рәхимле, халҡы менән төҙөгән килешеүгә тоғро.

Сығыу 15:13; Зәбүр 135

Туплам – Сүллек буйлап гиҙгәндә Исраилдың бөтә ун ике ырыуы ла, сатырҙар ҡороп, бер аҙ ваҡытҡа туҡталған урын.

Сығыу 14:2; Левиҙәр 10:4

Тәҡүәлек, тәҡүә булыу –

1. Аллаға тоғролоҡ һаҡлап, Уның һүҙе буйынса йәшәүҙе аңлата.

Башланмыш 6:9; Зәбүр 62:11; Хикмәттәр 10:20; Һошеяғ 12:10; Маҫҫайос 23:28; Римдарға 6:13

2. Яңы Ғәһедтә, айырыуса Паулустың хаттарынан күренеүенсә, Ғайса Мәсихкә ышанған кешенең Алла менән дөрөҫ мөнәсәбәттә булыуы. Был мөнәсәбәт Алланың кешене аҡлауы аша тыуа. Тәҡүәлек, хаҡлыҡ, хаҡ булыу, аҡлау тигән һүҙҙәрҙең тамыры грек телендә бер үк.

Римдарға 4:3, 5; 10:10; ІІ Коринҫостарға 5:21

Ҡарарға: Аҡлау, Хаҡлыҡ.

Тәүбә итеү – Кеше гонаһлы тормош алып барыуын һәм Алла теләгенә тап килмәгәнсә йәшәүен аңлай һәм Алланан үҙенең гонаһтарын ярлыҡауын һорай. Артабан, бүтәнсә гонаһ ҡылмаҫҡа ныҡлы ҡарар ҡылып, Алла ихтыярына буйһоноп йәшәй.

Әйүп 42:6; Йермеяһ 31:19; Юныс 3:5; Маҫҫайос 3:8; Лукас 18:13; ІІ Тимоҫеусҡа 2:24-26

Ураҙа тотоу – Алла ризалығын алыу өсөн күпмелер ваҡытҡа ризыҡланыуҙан баш тартыу. Маҡсаты: Аллаға буйһонғанлыҡты күрһәтеү, бәлә килгәндә ҡайғырыуҙы белдереү. Ул көндәрҙә Алланан мәрхәмәт һәм ярҙам һорап доға ҡылғандар. Пәйғәмбәрҙәр, ихлас тотолған ураҙа кешеләргә шәфҡәтлелек өҫтәй, тигәндәр. Ҡайһы бер көндәрҙә, мәҫәлән, йыл да билдәләнгән гонаһтарҙан пакланыу көнөндә, ураҙа бөтә йәһүдтәргә мотлаҡ булған. Был көндө бөтә йәһүдтәр ҙә Алланан гонаһтарын ярлыҡауҙы һораған.

Хакимдар 20:26; І Батшалар 7:6; Эстер 4:16; Ишағыяһ 58:3-14; Маҫҫайос 6:16; Лукас 18:12

Урим һәм туммим – Баш ҡаһиндың түшлегендә һаҡланған таштар. Шулар ярҙамында йәрәбә һалып, Алланың ихтыярын белгәндәр, тип фаразлана.

Сығыу 28:30; Левиҙәр 8:8

Үлеләр донъяһы – Тәүрат яҙылған замандарҙа, үлгәндән һуң кешенең йәне ер аҫтында урынлашҡан үлеләр донъяһына күсә, тип һанағандар. Ләкин ул бөгөнгө дин ғилемендәге «тамуҡ» төшөнсәһенә тап килмәй. Унда күскән кешенең хәле төштәге кеүек: ул бер ғәмәлгә лә һәләтле түгел. Яҡынса б.э.т. ІІІ быуаттарҙа йәһүдтәр үлгән кешенең йәненә ерҙәге тормошо өсөн иҫәпхисап тоторға тура килеүенә ышанған. Унда гонаһлыларҙы – яза, ә тәҡүәләрҙе әжер һәм фатиха көткән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең үлемде еңеүе үлеләр донъяһына ла ҡағыла.

Әйүп 7:9; Ғәмәлдәр 2:26-27, 31; Асылыш 20:13

Фарисейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Улар дини ҡағиҙәләрҙе бик ентекле үтәгән. Саддукейҙарҙан айырмалы, фарисейҙар кешенең ҡиәмәт көнөндә үленән терелеренә ышанған. Улар йоланың таҙалығына ҙур иғтибар биргән, халыҡ араһында абруйлы булған, үҙҙәренең дини һәм ҡырыҫ холоҡло булыуҙары менән ғорурланған. Дини йолаларҙы теүәл тотмағандарға түбәнһетеп ҡарағандар.

Маҫҫайос 5:20; 9:10-11; Лукас 18:11; Ғәмәлдәр 23:6-9; 26:5

Фарсы – Вавилон (Бабил) батшалығы тарҡалғандан һуң (б.э.т. 539 йылда), шул ерҙәрҙә үҫеп-көсәйеп киткән империя. Ул, Исраилды ла кертеп, Грециянан алып Мысырға һәм Үҙәк Азияға тиклем барлыҡ ерҙәрҙе яулап алған. Ҡайһы ваҡыт уны Мадай-Фарсы (Мидия-Фарсы) империяһы тип атағандар, сөнки Мадай өлкәһе б.э.т. 550 йылда Фарсы империяһы эсенә ингән. Фарсы ҡанундары иһә «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип аталған.

Эстер 1:19; Даниил 6:8

Фатихалау, фатиха биреү – Кемгәлер яҡшылыҡ теләү. Алла Үҙ ирке менән именлек, күп һанлы нәҫел, ғүмер бүләк итеп фатихаһын бирә. Ә кемдер доғаларында Алланан икенсе кеше өсөн игелек, мәрхәмәт һорай. Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп фатиха һүҙҙәрендә улдарына бәхетле киләсәк юрай.

Башланмыш 1:22, 28; Ҡанун 28:1-14; Лукас 6:27-28; 24:50; Римдарға 12:14; 15:29

Фирғәүен – Боронғо Мысыр батшаларын шулай атағандар.

Фәрештә – Иҫке Ғәһед яҙмаларында «фәрештә» һүҙе «Алла илсеһе» тигәнде аңлата. Улар Аллаға хеҙмәт итә һәм Алла ҡушыуы буйынса кешеләргә ярҙам күрһәтә, Алла ихтыярын еткерә. Әһәмиәтле һаналған фәрештәләр Изге Яҙмала исемдәре менән йөрөтөлә – Михаил, Ябраил.

Башланмыш 16:7-11; 22:11-12; Лукас 1:8-20; Ғивриҙәргә 1:13-14

Хаҡлыҡ – Аллаға ҡарата әйтелгәндә, Уның һәр ваҡыт хаҡ, ғәҙел, тоғро булыуы һәм кешеләр өсөн әүҙем ҡотҡарыу эшмәкәрлеге күҙ уңында тотола. Ишағыяһ 51:4-8; Римдарға 3:25-26;

ІІ Петрус 1:1

Ҡарарға: Аҡлау, Тәҡүәлек.

Халдейҙар – Вавилон (Бабил) батшалығында йәшәгән һәм күпмелер ваҡыт дауамында хакимлыҡты үҙ ҡулында тотҡан халыҡтарҙың береһе. Иҫке Ғәһедтә был һүҙ йыш ҡына бөтә Бабил халҡының атамаһы булараҡ ҡулланыла.

ІV Батшалар 24:2-13; Йермеяһ 24:5; 25:12; 51:24

Хермон – Исраилдың төньяҡ өлөшөндәге иң бейек тау.

Ҡанун 3:8-9; 4:48; Зәбүр 41:7; 88:13; 132:3

Хорев – Ҡарарға: Синай.

Сығыу 3:1

Хуш еҫле майҙар – Ағастарҙан йыйып алған ыҫмала-һумалаларҙы Аллаға ҡорбан рәүешендә Алла йортонда хуш еҫ төтәтеү усағында төтәҫләгәндәр.

Левиҙәр 16:12-13; Иҫәп 4:16

Һалым йыйыусы – Фәләстиндә Рим империяһы ҡаҙнаһына һалым йыйған кеше, урындағы халыҡ араһынан батша хеҙмәте өсөн һайлап алынған түрә. Йәһүдтәр һалым йыйыусыларҙы мәжүси Рим башлыҡтары менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн күрә алмаған (бындай хеҙмәттәшлек йәһүд ҡанунына ҡапма-ҡаршы килгән). Бынан тыш, һалым йыйыусылар әленән-әле халыҡтан аҡса йыйып торған. Тейешлеһен башлыҡтарына биргәс, ҡалғанын үҙҙәренә алып ҡалғандар. Әммә, «һалым йыйыусы» һүҙе «гонаһлы» менән бер булһа ла, Ғайса Мәсих уларҙы ла айырмай ҡабул иткән.

Маҫҫайос 5:46; Лукас 5:27; 18:10-14; 19:1-10

Һарун – Мусаның өлкән ағаһы, сығышы менән Леви ырыуынан. Исраилдарға Муса аша ҡанун биргән ваҡытта, Алла Һарунды баш ҡаһин итеп билдәләй. Бынан һуң тик уның нәҫеле генә ҡаһин булһын, тип бойора.

Сығыу 6:20; 29:29; Ғивриҙәргә 5:4; 7:11

Һируд –

1. Бөйөк Һируд: б.э.т. 37–4 йылдарҙа бөтә Фәләстин ере өҫтөнән идара иткән Йәһүҙиә батшаһы. Ғайса Мәсих шул осорҙа тыуған.

Маҫҫайос 2:1-16; Лукас 1:5

2. Һируд Антипас, Бөйөк Һирудтың улы. Б.э.т. 4 йылдан башлап, б.э. 39 йылына тиклем Галилея өлкәһенең идарасыһы.

Лукас 23:7-12

3. Һируд Агриппас І, Бөйөк Һирудтың ейәне. Б.э. 41–44 йылдарында Фәләстин ерендәге бер нисә өлкәнең идарасыһы. Тарихҡа ул мәсихселәрҙе эҙәрлекләүсе булараҡ та инеп ҡалған.

Ғәмәлдәр 12:1-4, 20-23

4. Агриппас ІІ, Һируд Агриппас І улы. Б.э. 70-се йылдарына тиклем Фәләстиндең төрлө өлкәләре менән идара иткәндән һуң, Римға китә. Илсе Паулус уның алдында сығыш яһай.

Ғәмәлдәр 25:23–26:32

Һөйөнөслө Хәбәр – Алланың кешеләргә Ғайса Мәсих аша гонаһтан, мәңгелек үлемдән ҡотолоу мөмкинлеген биреүе тураһындағы хәбәре. Уның ергә киләсәген Алла пәйғәмбәрҙәр арҡылы Иҫке Ғәһед дәүерендә үк белдергән.

Ишағыяһ 52:7; 61:1; Маҫҫайос 4:23; Лукас 1:26-38; 2:10

Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ – Ямғыр һыуын йыйыу өсөн яһалған соҡор. Ундай ҡоҙоҡтарҙы ҙур соҡор ҡаҙып, төбөнә һәм тирә-яғына таш түшәп, иҙмә менән һылап яһағандар йә ҡаяны соҡоп эшләгәндәр. Ҡоҙоҡ ауыҙын тар итеп ҡалдырып, уны таш плитә менән ябып ҡуйғандар.

Сығыу 21:33; Левиҙәр 11:36; Лукас 14:5

Һыуға сумдырыу йолаһы – Иң мөһим дини йолаларҙың береһе, ул кешенең пакланыуын һәм Аллаға бағышланыуын аңлата. Инжилдә был йоланың ике төрө бирелә. Тәүҙә Яхъя пәйғәмбәр гонаһтарынан тәүбә итергә һәм Алла ихтыярын үтәргә теләгән кешеләрҙе һыуға сумдыра. Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүенән һуң һыуға сумдырыу тәрәнерәк мәғәнә ала: кеше элекке гонаһлы тормошонан баш тарта, үлгәндәй була, әммә Мәсих аша яңы тормош өсөн терелә. Бындай йоланы үтәгәндән һуң Изге Рух ҡабул иткәндәр.

Маркус 1:5, 7-12; Ғәмәлдәр 10:47-48; Колоссайҙарға 2:12

Шәмбе көн – Аллаға бағышланған ял итеү көнө. Алла донъялыҡты булдырғанда етенсе көндө барлыҡ эштәрен туҡтатып торған, шуға күрә, Муса ҡануны буйынса, аҙнаның етенсе көнө ял итеү көнө итеп билдәләнгән. Был көндө эшләргә ярамаған.

Башланмыш 2:2-3; Сығыу 16:23; 20:8-11; Левиҙәр 16:31; Маҫҫайос 12:1-13; Лукас 14:5

Эдом –

1. Исхаҡ пәйғәмбәрҙең улы Ғаяздың икенсе исеме.

2. Ғаяз тоҡомо, йәғни эдомдар йәшәгән, Үле диңгеҙҙән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ил.

Башланмыш 25:24-25, 29-30; Иҫәп 20:14

Эфес – Кесе Азия яры буйында урынлашҡан боронғо ҙур ҡала. Рим хакимлығы ваҡытында Асия өлкәһенең баш ҡалаһы булып китә. Эфес Рим империяһының мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе була, Артемида ҡорамы менән дан тота. Унда күберәген гректар йәшәй, Ғайсаға инанған йәһүдтәр ҙә байтаҡ була.

Ғәмәлдәр 18:19-21, 19:28; Асылыш 1:11

Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

Сығыу 28:6; Левиҙәр 8:7; І Батшалар 2:18

Әҙәм Улы – Йәһүд телендә был һүҙ «кеше» тигән мәғәнәгә эйә. Даниил пәйғәмбәр төшөндә болоттарҙа килгән затты күрә. Ул зат кеше кеүек була, шуға күрә Даниил уны әҙәм улы тип атай. Төшөндә Алла тарафынан әҙәм улына бөтә хакимиәт, шөһрәт бирелеүе, уның хакимлығының ҡаҡшамаҫ һәм мәңгелек буласағы хаҡында әйтелә. Яңы Ғәһед китаптарынан билдәле булыуынса, Ғайса Мәсих ошо исемде Үҙенә ҡарата ҡуллана.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 8:20; 19:28; Маркус 2:10

Юғары кәңәшмә – Етмеш кешенән (ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм бүтән мөһим кешеләр) торған. Унда дини генә түгел, башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралған. Был кәңәшмә римдар алдында йәһүд халҡының вәкиле булған һәм юғары хөкөмсө ролен уйнаған. Яңы Ғәһед дәүерендә Юғары кәңәшмәнең мөһим ҡарарҙары Рим хакимиәте тарафынан раҫланырға тейеш булған.

Маҫҫайос 26:59; Яхъя 18:31

Яңы килешеү – Алланың кешеләр менән Ғайса аша төҙөгән килешеүе. Еврей халҡы менән төҙөлгән иҫке килешеүҙән айырмалы, ул бөтөн кешелек менән төҙөлгән, шуға күрә Ғайса Мәсихкә инанған һәр кем, был килешеүгә ҡушыла ала.

Йермеяһ 31:31-32; Зөлкифел 34:25; Маҫҫайос 26:28; Ғивриҙәргә 8:8

Яу арбаһы – Һуғыш яланында, ә ҡайһы ваҡыт йөк ташыу өсөн ҡулланылған ике тәгәрмәсле арба.

Башланмыш 46:29; І Батшалар 8:11; Ғәмәлдәр 8:28

Яуыз рух, ен – Иблискә хеҙмәт иткән, уның ихтыярын үтәгән рухи зат. Тәүге мәлдәрҙә уларҙың әүҙемлегенән бик ҡурҡҡандар, сөнки ен, әйтәйек, берәйһенең эсенә инеп, уны тулыһынса үҙ иркенә буйһондороп тота алған. Әммә Алла ҡөҙрәте менән Ғайса Мәсих кешеләрҙе ендәрҙән ҡотҡарған, был һәләтте илселәренә лә биргән.

І Батшалар 16:14, Лукас 11:19; Ғәмәлдәр 19:15-16; І Коринҫостарға 10:20-21

Шәжәрә

Шәжәрә

Исемдәрҙең бирелеше

Исемдәрҙең бирелеше

Тәржемәлә кеше исемдәре, ер-һыу, урындағы халыҡ атамалары йәһүд һәм грек телдәренең башланғыс формаларына яҡынайтып бирелде. Был формалар ҡайһы берҙә рус телендәге ғәҙәти исемдәрҙән айырыла. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе биреү принциптарын инештә ҡарағыҙ.

Кеше исемдәре

Башҡортса | Русса
Бараббас | Варавва
Барнабас | Варнава
Баҫ-Шевағ | Вирсавия
Билғам | Валаам
Бинйәмин | Вениамин
Боғаз | Вооз
Бәғел | Ваал
Гидғон | Гедеон
Голиаҫ | Голиаф
Ғайса | Иисус
Ғамос | Амос
Ғаяз | Исав
Ғиммануил | Еммануил
Ғовадъяһ | Авдий
Ғөзәйер | Ездра
Ғуззияһ | Озия
Ғәли | Илий
Дауыт | Давид
Зөлкифел | Иезекииль
Зәкәрьяһ | Захария
Ибрам | Аврам
Ибраһим | Авраам
Ильяс | Илия
Ильясиғин | Елисей
Исмәғил | Измаил
Исхаҡ | Исаак
Ифтах | Иеффай
Ишағыяһ | Исаия
Ишай | Иессей
Йермеяһ | Иеремия
Йеһошафат | Иосафат
Йонаҫан | Ионафан
Йошияһ | Иосия
Йушағ Нун улы | Иисус сын Навина
Йәһүҙә | Иуда
Кефас | Кифа
Ҡабил | Каин
Лукас | Лука
Магдалалы | Мәрйәм
Мария | Магдалина
Маркус | Марк
Марта | Марфа
Маҫҫайос | Матфей
Менашше | Манассия
Мирйәм | Мариам
Муса | Моисей
Мәлки-Садиҡ | Мелхиседек
Мәрйәм | Мария
Мәсих | Христос, Мессия
Нахум | Наум
Нафтали | Неффалим
Нөхәмияһ | Неемия
Нух | Ной
Паулус | Павел
Петрус | Петр
Рабиға | Ревекка
Рехавғам | Ровоам
Рәүвән | Рувим
Рәхилә | Рахиль
Санхерив | Сеннахирим
Сара | Сарра
Сарая | Сара
Сефанъяһ | Софония
Сөләймән | Соломон
Тиглат-Пиләсәр | Феглаффелласар
Тимоҫеус | Тимофей
Титус | Тит
Томас | Фома
Хаваҡҡуҡ | Аввакум
Хаггай | Аггей
Ханох | Енох
Хизкияһ | Езекия
Хәжәр | Агарь
Һабил | Авель
Һарун | Аарон
Һауа | Ева
Һируд | Ирод
Һошеяғ | Осия
Шимшон | Самсон
Шаул | Савл
Шемуил | Самуил
Шимғон | Симеон, Симон
Әйүп | Иов
Әлғазар | Лазарь
Әлисабет | Елизавета
Әндриас | Андрей
Әфраим | Ефрем
Юныс | Иона
Ябраил | Гавриил
Яҡуп | Иаков
Яхъя | Иоанн

Ер-һыу атамалары

Башҡортса | Русса
Ашдод | Азот
Ашшур | Ассирия
Бабил | Вавилон
Беер-Шәвәғ | Вирсавия
Бейт-Ил | Вефиль
Бейт-Ләхәм | Вифлеем
Бейт-Сайда | Вифсаида
Бейт-Фаге | Виффагия
Бейт-Әниә | Вифания
Галилея күле | Галилейское море
Геҫшемани | Гефсимания
Голгоҫа | Голгофа
Ғаммон | Аммон
Ғамора | Гоморра
Ғедән баҡсаһы | Едемский сад
Ғивғон | Гаваон
Ғивриҙәр | Евреи
Ғәмәлектәр | Амаликитяне
Ғәрәбстан | Аравия
Зәйтүн тауы | Елеонская гора (Масличная гора)
Йәрүсәлим | Иерусалим
Йәһүҙиә | Иудея (область Римской империи)
Йәһүҙә | Иудея (Южное царство в Ветхом Завете)
Ҡәнғән | Ханаан
Мидйән | Мадиам
Мысыр | Египет
Пелештиҙәр | Филистимляне
Сарефаҫ | Сарепта
Тессалонике | Фессалоника
Ун Ҡала | Десятиградие
Әмөриҙәр | Аморреи
Шило | Силом
Шәхәм | Сихем
Эфес | Ефес
Әфраҫа | Ефрафа
Яфо | Иоппия

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Ауырлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Талант   36 кг | Талант   35–40 кг
Мина   0,6 кг | Литра (ҡаҙаҡ)   327 г
Шекел   12 г |
Беҡа   6 г |
Гера   0,6 г |
1 талант = 60 мина = 3000 шекел = 6000 беҡа = 60000 гера |

Шыйыҡлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Бат (мискә)   40 л
Бат   22 л | Метретес (үлсәм)   40 л
Һин   3,5 л |
Лог   0,3 л |
1 хомер = 10 бат = 60 һин = 720 лог |

Ашлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Кор (тоҡ)   400 л
Эфа   22 л | Сатон (ҡапсыҡ)   13 л
Сеа   7,3 л | Хойникс   1 л
Ғомер   2,2 л |
Кав   1,2 л |
11 хомер = 10 эфа = 30 сеф = 100 ғомер = 180 кав |
Кор   220 л |

Оҙонлоҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Терһәк   45 см | Сажин   1,85 м
Ҡарыш   22,5 см | 1 стадия = 100 сажин   185 м
Ус аяһы   7,5 см | Шәмбе юлы арауығы   1 км (саҡрым)
Бармаҡ   1,9 см |
1 терһәк = 2 ҡарыш = 6 ус аяһы = 24 бармаҡ |
Оҙон терһәк (Зөл 40:5)   52,5 см Үлсәү таяғы   3,15 м (6 оҙон терһәк) |

Аҡса берәмектәре

Аҡса берәмектәре

Боронғо Исраилда тауар хаҡын көмөш һәм алтын менән баһалағандар, уларҙы шекелдәрҙә, мина һәм таланттарҙа үлсәгәндәр. Тәңкәләр б.э.т. VI быуатта ғына әйләнешкә ингән. Яңы Ғәһед заманында өс илдең: Фәләстиндең, Греция һәм Римдың аҡсалары әйләнештә йөрөгән. Тәңкәләрҙе алтын, көмөш, баҡыр, аҡ ҡурғаш ҡушылған баҡыр иретмәһенән йәки еҙҙән һуҡҡандар.

Йәһүдтәрҙә | Гректарҙа | Римдарҙа
2 лептон | | 1 кодрант
| | 1 ассарион (баҡыр тәңкә) = 4 кодрант
| 1 драхма (көмөш тәңкә) | 1 динар (эшсенең бер көнлөк эш хаҡы) = 16 ассарион = 64 кодрант
1 шекел | 1 статир | 4 динар
25 шекел | 1 мна | 100 динар
| 1 талант = 60 мна | 6000 динар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Ленинград кодексы (Codex Leningradensis), Иҫке Ғәһедтең масорет тексы боронғо йәһүд телендә, яҡынса б.э. 1000 йылы. Юныс пәйғәмбәр китабынан.

Боронғо йәһүд телендәге Ҡумран ҡулъяҙмаларының береһе, яҡынса б.э.т. 100 йыл. Ишағыяһ пәйғәмбәр китабынан.

Септуагинта, Иҫке Ғәһедтең боронғо грек телендәге тәржемәһе, яҡынса б.э. 200 йылындағы ҡулъяҙма. Нун улы Йушағ китабынан.

Папирус 52, Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 125 йылы. Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Синай кодексы (Codex Sinaiticus), Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 340 йылы. Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Дүрт Һөйөнөслө Хәбәр ғәрәп телендә, б.э. 1335 йылы.

Географик карталар

Географик карталар

1. Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

2. Боронғо донья

3. Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

4. Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

5. Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

6. Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

7. Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

8. Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

9. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

10. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

11. Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

12. Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

13. Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

14. Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

Боронғо донья

Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Table of Contents

Изге Яҙма: Ғәмәлдәр

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Ғәмәлдәр

- Инеш һүҙ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28

Ҡушымталар
Һүҙлек

Аҡлау
Аҡһаҡал
Алашар
Алла
Алла Батшалығы
Алла бәрәсе
Алла йорто, ҡорам
Алла Улы
Арам
Арами теле
Арҡысаҡ
Асия өлкәһе
Асылыш
Ата
Ашера
Ашшур
Бабил
Байрамдар
Баҡыр диңгеҙ
Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин
Бәғел
Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул
Галилея
Гонаһ
Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу
Гонаһтарҙан пакланыу көнө
Грек теле
Ғанаҡтар
Ғаштароҫ
Ғибәҙәтхана
Ғиври (еврей)
Ғилғәд
Ғедән баҡсаһы
Дан, шөһрәт
Дауыт
Дауыт ҡалаһы
Дауыт Улы
Доға ҡылыу
Зәбүр
Зәйтүн
Зәйтүн майы
Зәйтүн тауы
Иблис
Ибрам/Ибраһим
Изге икмәк
Изге Рух
Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры
Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед
Изге, мөҡәддәс
Илсе
Иман
Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек
Инжил (Яңы Ғәһед)
Исраил
Иҫке Ғәһед
Йөҙөм ағасы
Йөҙөм һыҡҡыс
Йәриә
Йәрүсәлим
Йәһүд теле
Йәһүҙә
Йәһәннәм
Кемош
Килешеү
Килешеү һандығы
Кируб
Күренмеш
Ҡамышлы диңгеҙ
Ҡанун
Ҡанун белгесе
Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы
Ҡаһин
Ҡорбан усағы
Ҡорбандар һәм саҙаҡалар
Ҡорбан, ҡорбан килтереү
Ҡотҡарыусы
Ҡулдарҙы ҡуйыу
Ҡәнғән
Ладан
Левиҙәр
Ливан
Мадай
Майағас
Майҙә
Махау, йоғошло тире ауырыуы
Мидйән
Мирра
Моав
Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө
Мөләх
Муса
Мысыр
Мәжүсиҙәр
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихсе
Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла
Ниневе
Нәзир
Өлкән, берҙәмлек өлкәне
Пак; нәжес, бысраҡ
Пелештиҙәр
Понтиос Пилатос
Пәйғәмбәр
Раббы
Раббы көнө
Рефалар
Рим
Саддукейҙар
Самария
Синай тауы
Сион тауы
Сион-ҡыҙ
Содом һәм Ғамора
Сөләймән
Сөннәткә ултыртыу
Сөннәтһеҙ
Табыныу ҡалҡыулығы
Тоғро мөхәббәт
Туплам
Тәҡүәлек, тәҡүә булыу
Тәүбә итеү
Ураҙа тотоу
Урим һәм туммим
Үлеләр донъяһы
Фарисейҙар
Фарсы
Фатихалау, фатиха биреү
Фирғәүен
Фәрештә
Хаҡлыҡ
Халдейҙар
Хермон
Хорев
Хуш еҫле майҙар
Һалым йыйыусы
Һарун
Һируд
Һөйөнөслө Хәбәр
Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ
Һыуға сумдырыу йолаһы
Шәмбе көн
Эдом
Эфес
Эфод
Әҙәм Улы
Юғары кәңәшмә
Яңы килешеү
Яу арбаһы
Яуыз рух, ен
Шәжәрә
Исемдәрҙең бирелеше
Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре
Аҡса берәмектәре
Боронғо ҡулъяҙмалар

Географик карталар

- Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)
- Боронғо донья
- Мысырҙан - Ҡәнғәнгә
- Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин
- Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары
- Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары
- Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы
- Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин
- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

- Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

- Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)